نرخ بهره با کران صفر (Zero-Bound Interest Rate)

اقتصاددانان برای سال‌ها معتقد بودند که صفر درصد یک مرز طبیعی برای نرخ‌های بهره است، زیرا اگر نرخ‌ها پایین‌تر از صفر بروند، افراد ترجیح می‌دهند پول نقد خود را نگهداری کنند. با این حال، بحران‌های اقتصادی اخیر نشان داده‌اند که برخی بانک‌های مرکزی توانسته‌اند حتی نرخ‌های بهره منفی را نیز اجرا کنند.

ارتباط نرخ بهره با کران صفر و سیاست پولی

بانک‌های مرکزی معمولاً از نرخ بهره برای کنترل رشد اقتصادی و تورم استفاده می‌کنند.

به طور معمول:

• افزایش نرخ بهره برای کنترل تورم انجام می‌شود.
• کاهش نرخ بهره برای تحریک رشد اقتصادی صورت می‌گیرد.

اما زمانی که نرخ بهره به صفر می‌رسد، بانک مرکزی با محدودیت مواجه می‌شود زیرا دیگر فضای چندانی برای کاهش بیشتر نرخ‌ها باقی نمانده است.

به همین دلیل اصطلاح Zero Bound یا Zero Lower Bound (ZLB) در اقتصاد شکل گرفت.

چرا رسیدن به نرخ بهره صفر اهمیت دارد؟

زمانی که اقتصاد وارد رکود می‌شود، بانک مرکزی برای افزایش مصرف و سرمایه‌گذاری نرخ بهره را کاهش می‌دهد.

اهداف این اقدام عبارت‌اند از:

• ارزان‌تر شدن وام‌ها
• افزایش سرمایه‌گذاری شرکت‌ها
• رشد مصرف خانوارها
• افزایش اشتغال
• تقویت رشد اقتصادی

اما زمانی که نرخ بهره به صفر می‌رسد، این ابزار سنتی تقریباً اثرگذاری خود را از دست می‌دهد و بانک مرکزی باید از روش‌های دیگری استفاده کند.

نرخ بهره با کران صفر چگونه عمل می‌کند؟

فرض کنید نرخ بهره یک کشور در ابتدای رکود برابر با ۴ درصد باشد.

بانک مرکزی برای حمایت از اقتصاد:

• نرخ را به ۳٪ کاهش می‌دهد.
• سپس به ۲٪ می‌رساند.
• بعد به ۱٪ کاهش می‌دهد.
• در نهایت نرخ به ۰٪ می‌رسد.

اگر رکود همچنان ادامه داشته باشد، بانک مرکزی دیگر نمی‌تواند مانند گذشته اقتصاد را تنها از طریق کاهش نرخ بهره تحریک کند.

در این مرحله اقتصاد وارد وضعیت Zero-Bound Interest Rate می‌شود.

مثال واقعی از بحران مالی ۲۰۰۸

بحران مالی جهانی ۲۰۰۸ باعث شد بسیاری از بانک‌های مرکزی اقدامات بی‌سابقه‌ای انجام دهند.

برای مثال:

• فدرال رزرو آمریکا نرخ بهره را نزدیک صفر رساند.
• بانک مرکزی انگلستان سیاست مشابهی اتخاذ کرد.
• بانک مرکزی اروپا نرخ‌های بسیار پایین را تجربه کرد.

هدف این اقدامات جلوگیری از عمیق‌تر شدن رکود و حمایت از سیستم مالی بود.

نرخ بهره صفر در دوران همه‌گیری کرونا

در سال ۲۰۲۰ و هم‌زمان با شیوع ویروس کرونا، اقتصاد جهانی با شوک شدیدی روبه‌رو شد.

در پاسخ:

• فدرال رزرو نرخ بهره را به محدوده نزدیک صفر کاهش داد.
• برنامه‌های گسترده حمایتی اجرا شد.
• خرید اوراق قرضه و تزریق نقدینگی افزایش یافت.

این اقدامات به حفظ فعالیت اقتصادی و جلوگیری از بحران عمیق‌تر کمک کرد.

آیا نرخ بهره می‌تواند منفی شود؟

برای مدت طولانی تصور می‌شد که نرخ بهره نمی‌تواند از صفر کمتر شود، اما تجربه برخی کشورها خلاف این موضوع را نشان داد.

نمونه‌هایی از نرخ بهره منفی:

• ژاپن
• منطقه یورو
• دانمارک
• سوئیس
• سوئد

در این شرایط بانک‌های تجاری بابت نگهداری ذخایر نزد بانک مرکزی کارمزد پرداخت می‌کنند.

هدف از نرخ بهره منفی:

• افزایش وام‌دهی
• تشویق سرمایه‌گذاری
• کاهش انگیزه نگهداری نقدینگی
• تحریک رشد اقتصادی

ابزارهای بانک مرکزی پس از رسیدن به کران صفر

وقتی نرخ بهره به صفر برسد، بانک‌های مرکزی معمولاً به سراغ ابزارهای غیرمتعارف می‌روند.

مهم‌ترین این ابزارها عبارت‌اند از:

• تسهیل کمی (Quantitative Easing)
• خرید اوراق قرضه دولتی
• خرید دارایی‌های مالی
• تزریق نقدینگی به بانک‌ها
• راهنمایی آینده‌نگر (Forward Guidance)
• نرخ بهره منفی

این سیاست‌ها تلاش می‌کنند اثر محرک اقتصادی کاهش نرخ بهره را جبران کنند.

مزایای سیاست نرخ بهره صفر

حمایت از رشد اقتصادی

کاهش نرخ بهره هزینه تأمین مالی را پایین می‌آورد و فعالیت اقتصادی را تقویت می‌کند.

تسهیل دسترسی به وام

شرکت‌ها و خانوارها می‌توانند با هزینه کمتری وام دریافت کنند.

افزایش سرمایه‌گذاری

پروژه‌های اقتصادی بیشتری از نظر مالی توجیه‌پذیر می‌شوند.

حمایت از بازارهای مالی

هزینه پایین سرمایه می‌تواند از سقوط شدید بازارها جلوگیری کند.

معایب و چالش‌های نرخ بهره صفر

کاهش اثربخشی سیاست پولی

پس از رسیدن نرخ بهره به صفر، بانک مرکزی ابزارهای سنتی کمتری در اختیار دارد.

احتمال ایجاد حباب دارایی

نرخ‌های بسیار پایین ممکن است سبب رشد بیش از حد قیمت سهام، مسکن و سایر دارایی‌ها شوند.

فشار بر بانک‌ها

سودآوری بانک‌ها ممکن است به دلیل کاهش حاشیه سود کاهش یابد.

آسیب به سپرده‌گذاران

بازدهی سپرده‌های بانکی و ابزارهای کم‌ریسک به شدت کاهش پیدا می‌کند.

تفاوت Zero-Bound Interest Rate و Zero-Bound

بسیاری از افراد این دو اصطلاح را یکسان در نظر می‌گیرند اما تفاوت ظریفی میان آن‌ها وجود دارد:

• Zero-Bound Interest Rate به وضعیت نرخ بهره نزدیک صفر اشاره دارد.
• Zero-Bound مفهوم گسترده‌تری است که محدودیت سیاست پولی ناشی از رسیدن نرخ بهره به صفر را توصیف می‌کند.

بنابراین نرخ بهره با کران صفر در واقع یکی از مصادیق وضعیت Zero-Bound محسوب می‌شود.

جمع‌بندی

Zero-Bound Interest Rate وضعیتی است که در آن نرخ‌های بهره کوتاه‌مدت به صفر یا نزدیک صفر می‌رسند و توان بانک مرکزی برای تحریک اقتصاد از طریق کاهش بیشتر نرخ بهره محدود می‌شود. تجربه بحران مالی ۲۰۰۸، رکود ژاپن و همه‌گیری کرونا نشان داد که بانک‌های مرکزی در چنین شرایطی علاوه بر نرخ بهره صفر، از ابزارهایی مانند تسهیل کمی (QE) و حتی نرخ بهره منفی برای حمایت از رشد اقتصادی و افزایش تقاضا استفاده می‌کنند.