تسویه خالص Net Settlement

در این روش، بانک‌ها به‌جای تسویه تک‌تک تراکنش‌ها، تنها اختلاف خالص بدهی و بستانکاری خود را تسویه می‌کنند.

نحوه عملکرد Net Settlement

در طول روز کاری، بانک‌ها به‌طور مداوم تراکنش‌هایی با یکدیگر انجام می‌دهند. این تراکنش‌ها شامل ورودی و خروجی پول است، اما تسویه نهایی آن‌ها به پایان روز موکول می‌شود.

در انتهای روز:

• مجموع بدهی‌ها محاسبه می‌شود
• مجموع بستانکاری‌ها محاسبه می‌شود
• فقط عدد نهایی (اختلاف خالص) بین بانک‌ها جابه‌جا می‌گردد

این روش باعث کاهش حجم انتقال پول و افزایش کارایی سیستم مالی می‌شود.

مثال ساده از تسویه خالص

فرض کنید:

• بانک A باید ۵۰ میلیارد تومان به بانک B پرداخت کند
• بانک B نیز باید ۳۵ میلیارد تومان به بانک A بپردازد

در سیستم Net Settlement: تنها ۱۵ میلیارد تومان به‌عنوان اختلاف خالص تسویه می‌شود، نه هر دو مبلغ به‌صورت جداگانه.

اهمیت تسویه خالص در سیستم بانکی

تسویه خالص نقش کلیدی در پایداری و نقدینگی بانک‌ها دارد، زیرا:

• نیاز به نگهداری نقدینگی بالا در طول روز را کاهش می‌دهد
• هزینه‌های عملیاتی بانک‌ها را کمتر می‌کند
• سرعت پردازش تراکنش‌های پرتعداد را افزایش می‌دهد

به همین دلیل، بیشتر سیستم‌های بانکی روزانه از Net Settlement استفاده می‌کنند.

تفاوت Net Settlement با Gross Settlement

در کنار تسویه خالص، روشی به نام Real-Time Gross Settlement (RTGS) نیز وجود دارد.

تفاوت مفهومی:

• در Net Settlement، تسویه در پایان روز و به‌صورت خالص انجام می‌شود
• در Gross Settlement، هر تراکنش به‌صورت فوری و جداگانه تسویه می‌گردد

RTGS ریسک کمتری دارد اما پرهزینه‌تر است، در حالی که Net Settlement برای حجم بالای تراکنش‌ها به‌صرفه‌تر است.

مدل‌های مختلف Net Settlement

تسویه دوجانبه (Bilateral):
تسویه فقط بین دو بانک انجام می‌شود و هر بانک اختلاف خود را با بانک مقابل حساب می‌کند.

تسویه چندجانبه (Multilateral):
تمام بانک‌های یک شبکه درگیر هستند و یک نهاد مرکزی، اختلاف خالص کل سیستم را محاسبه می‌کند. این مدل رایج‌تر و کارآمدتر است.

کاربرد Net Settlement در بازار سرمایه

در بازار سهام نیز از تسویه خالص استفاده می‌شود. برای مثال، سازمان‌هایی مانند NSCC در پایان روز معاملاتی:

• خرید و فروش‌ها را با هم خالص می‌کنند
• فقط اختلاف نهایی را تسویه می‌نمایند

این کار باعث کاهش ریسک و افزایش سرعت تسویه معاملات می‌شود.

نکات کلیدی Net Settlement

• Net Settlement تراکنش‌های روزانه را در پایان روز تسویه می‌کند
• فقط اختلاف خالص بدهی‌ها و بستانکاری‌ها منتقل می‌شود
• این روش به بهبود نقدینگی بانک‌ها کمک می‌کند
• هزینه آن کمتر از تسویه آنی است
• در بانکداری و بازار سرمایه کاربرد گسترده دارد