[Zohreh Gholami]

ایدز *AIDS*
(بخش اول)


ایدز یا نشانگان نقص اکتسابی ایمنی در اثر ویروسی به نام HIV  (ویروس نقص ایمنی انسان) به‌وجود می‌آید.
از زمان آلوده شدن بدن به HIV  تا بروز ایدز ممکن است  ۶  ماه تا ده سال و یا بیش‌تر طول بکشد در این مدت گرچه فرد به ظاهر سالم به نظر می‌رسد، اما ناقل بیماری است و می‌تواند افراد دیگر را آلوده کند. AIDS  مخفف عبارت «نشانگان نقص ایمنی اکتسابی» به زبان انگلیسی است. بر اثر تخریب یاخته‌های دستگاه ایمنی بدن ناشی از اچ آی وی، برخی بیماریها و عفونتها فرصت مبتلاء کردن انسان را پیدا‌ می‌کنند که موجب نشانه‌ها و علائم متنوعی در بدن می‌شود. برخی از این نشانه‌ها اولین بار در سال  ۱۹۸۱  میلادی در افراد بالغ جوانی دیده شد که دچار نقص‌های ایمنی مادرزادی نبودند و این تعجب پزشکان را برانگیخته بود. به همین لحاظ مجموعة این علائم را «نشانه‌های نقص ایمنی اکتسابی» یا ایدز نام نهادند، چون نمی‌توانستند آنرا به بیماری مشخصی نسبت دهند و هنوز اچ.آی.وی شناخته نشده بود. بنابراین ایدز مرحله‌ای است که اچ.آی.وی مدتها (چندماه تا چند سال) در بدن حضور داشته و موجب تخریب اکثر یاخته‌های دستگاه دفاعی بدن شده است و فرد مبتلا مستعد بروز بیماری های عفونی، سرطان ها و مشکلات دیگر می‌گردد.


روبان قرمز نماد اطلاع رسانی و همدلی با مبتلایان ایدز
(فهرست مندرجات)
۱  اهمیت
۲  اچ آی وی و نحوه عمل آن
۳  راه‌های انتقال
۳.۱  در صورت ارتباط جنسی با شخص مبتلاء (مرد با زن / مرد با مرد)، احتمال آلوده شدن کدام یک بیشتر است؟
۳.۲  در چه مواقعی احتمال سرایت از راه جنسی بیشتر می‌شود؟
۳.۳  آیا جلق زدن (استمناء) ممکن است موجب ایدز شود؟
۳.۴  آیا معاشقه (بدون آمیزش جنسی) باعث سرایت می‌شود؟
۳.۵  تماس جنسی دهانی یعنی چه و آیا باعث سرایت می‌شود؟
۳.۶  آیا تماس جنسی با تن‌فروشان جوان خطر دارد؟
۳.۷  آیا در اعمال پزشکی امکان سرایت وجود دارد؟
۳.۸  آیا کارکنان بیمارستانها و درمانگاه‌ها در معرض خطراند؟
۳.۹  آیا در آرایشگاه‌ها امکان سرایت وجود دارد؟
۴  راه‌های پیشگیری
۴.۱  پیشگیری پس از مواجههPost exposure Prophylaxis
۴.۲  جلوگیری از سرایت مادر به فرزند
۵  ارتباط اعتیاد یا مصرف مواد با اچ.آی.وی/ایدز چیست؟
۶  درمان
۷  منابعی برای اطلاعات بیشتر
۸  جستارهای وابسته
۹  پیوند به‌ بیرون


اهمیت
اچ.آی.وی/ایدز معضلی پزشکی-بهداشتی است که ابعاد اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی آن بسیار گسترده‌اند. از آغاز کشف اولین مبتلایان آن در خرداد سال  ۱۳۶۰  تاآواخر سال  ۱۳۸۳  در سراسر جهان بیش از  ۶۳  میلیون نفر مبتلا شده‌اند و  ۲۳  میلیون نفر فوت کرده‌اند. در حدود نیمی از کسانی که دچار ایدز هستند قبل از  ۲۵  سالگی آلوده شده‌اند و بدون دارو اغلب قبل از  ۳۵  سالگی می میرند. هر روز  ۱۴۰۰۰  نفر جدید به مبتلایان اضافه می‌شود که نیمی زن هستند و نیز نیمی  ۱۵  تا  ۲۵  ساله هستند. زنان و دختران به دلائل زیستی، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی بیش از مردان در معرض خطر ابتلاء و آسیب ناشی از ایدز هستند. در کشور ما تعداد افراد مبتلای ثبت شده  ۱۱۹۳۰  نفر تا اول فروردین ماه  ۱۳۸۴  است که در طی  ۳  سال گذشته بیش از دو و نیم برابر شده است، و رشدی لگاریتمی از خود نشان می‌دهد. تخمین زده می‌شود که بین  ۶۰  تا  ۱۲۰  هزار نفر مبتلای ناشناخته در کشور حضور داشته باشند. بنابراین لازم است همه و به ویژه نوجوانان و جوانان آموزشهایی در راستای پیشگیری ببینند چون تاکنون واکسن و یا علاج قطعی برای این مشکل کشف نشده است و در آینده نزدیک نیز امکان پذیر نمی باشد.


اچ آی وی و نحوه عمل آن
HIV  حروف اول نام «ویروس نقص ایمنی انسانی» به زبان انگلیسی است، که عامل ایجاد ایدز شناخته شده است. ویروس‌ها موجوداتی بسیار ریز هستند که در محیط آزاد زنده نمی‌مانند و فقط داخل یاخته‌های زنده موجودات دیگر می‌توانند زندگی کنند و تکثیر یابند. تولیدمثل ویروسها با مصرف مواد حیاتی یاخته‌های میزبان امکان پذیر است و فعالیت اصلی آنها را مختل می‌کند. ویروسهای بسیاری جانوران و گیاهان را مبتلاء می‌کنند اما فقط برخی از آنها انسانها را بیمار می‌کنند. اچ.آی.وی ویروسی است که با مختل کردن عملکرد و متلاشی کردن نوعی از یاخته‌های مسئول ایمنی بدن (گونه‌ای از گویچه‌های سفید خون) منجر به نقص دستگاه دفاعی بدن انسان می‌شود.


راه‌های انتقال
اچ آی وی در مایعات داخلی و مترشحه بدن انسان مبتلاء (بجز عرق و تا حدودی بزاق) وجود دارد، اما فقط از راه آمیزش جنسی، تبادل خون یا فرآورده‌های آن و از مادر مبتلاء به جنین قابل سرایت از فردی به فرد دیگر است.

۱) آمیزش جنسی اگر زن یا مردی به ویروس ایدز آلوده باشد، می‌تواند ویروس را از راه تماس جنسی به دیگری منتقل کند. تماس جنسی موقعی ممکن است منجر به سرایت اچ.آی.وی شود که یک طرف دچار اچ.آی.وی/ایدز باشد و تبادل یا تماس مایعات بدن طرفین رخ دهد. بنابراین تماس جنسی مرد با مرد، مرد با زن، زن با زن در این شرایط ممکن است موجب سرایت شود. لازم به ذکر است در مقاربتها حتی اگر انزال (خروج منی از آلت مرد) هم رخ ندهد امکان سرایت وجود دارد چون مایعات مترشحة قبل از آن هم حاوی ویروس هستند.

۲) تبادل خون انتقال خون و فراورده‌های آن اگر بدون اقدامات تشخیصی و ویروس زدایی انجام شود به احتمال بسیار زیادی موجب سرایت اچ.آی.وی می‌شود. امری که در کشور ما نیز برای بیماران هموفیلی و تالاسمی رخ داده است. لازم به ذکر است اهداء خون خطری برای سرایت به فرد اهداءکننده ندارد و فقط دریافت کنندگان خون در معرض خطرند. همچنین علیرغم انجام آزمایش‌های تشخیصی بر روی تمام نمونه‌های خون در حال حاضر اگر دوره پنجره را در نظر بگیریم که در آن نتیجه آزمایش منفی خواهد بود، بنابراین هر دریافت خون و فرآورده‌های آن باید برای آزمایش اچ.آی.وی اقدام کند. راه دیگر تبادل خون استفاده از سرنگ و ابزارهای تزریق مشترک (مانند پمپ دست ساز) است که مصرف کنندگان مواد مخدر تزریقی به ناچار یا ناآگاهانه از آنها استفاده می‌کنند. استفاده از هر نوع وسایل تیز و برنده‌ای که به خون فرد مبتلا به اچ.آی.وی/ایدز آغشته شده باشد، مانند سرنگ، سوزن، مسواک (در صورت ایجاد خونریزی لثه) و وسایل خالکوبی ممکن است ویروس را منتقل کند. راه دیگر هم سرایت از طریق پیوند اعضاء (کلیه، کبد، لوزالمعده و ...) است.

۳) مادر به جنین یا نوزاد مادران باردار اگر مبتلاء به اچ.آی.وی باشند محتمل است که در حین بارداری یا هنگام زایمان ویروس به فرزند آنان سرایت کند. همچنین شیردادن مادران اچ.آی.وی مثبت به فرزندانشان ممنوع است چون ویروس درون شیر نیز ترشح شده و منتقل می‌شود. انتقال در مراحل مختلف بارداری بدون داروهای پیشگیرانه در  25% تا  40% رخ می‌دهد. در صورتی که خانم‌های اچ.آی.وی مثبت باردار بشوند لازم است داروهایی مصرف کنند که احتمال سرایت به فرزندشان را کم می‌کند. همچنین نوزاد متولد شده از این مادران باید مدتی داروی ضد اچ.آی.وی بگیرد و شش هفته و  ۱۸  ماه پس از تولد آزمایش اچ.آی.وی بشود تا وضعیت ابتلائش مشخص گردد.

[Zohreh Gholami]

(بخش دوم)


در صورت ارتباط جنسی با شخص مبتلاء (مرد با زن / مرد با مرد)، احتمال آلوده شدن کدام یک بیشتر است؟
خطر انتقال ویروس اچ.آی.وی در مردان همجنسگرا بیشتر و تقریباً دو برابر مردان غیر همجنسگرا ست. درضمن خطر دریافت ویروس در بین مردان همجنسگرا در فرد مفعول بیشتر است. احتمال انتقال آلودگی در هر بار آمیزش جنسی از مرد به زن(نزدیکی مهبلی) در حدود  ۱/۱  درصد است و احتمال انتقال آلودگی از زن به مرد (نزدیکی مهبلی) در حدود  ۰/۳  درصد است. اما حتی یکبار تماس جنسی هم ممکن است منجر به سرایت اچ.آی.وی شود (این ارقام احتمال آماری است) بنابراین با این که احتمال سرایت در یک رابطه جنسی خیلی کم است اما صفر نیست!! و حتی مردانی وجود دارند که تنها با یک نزدیکی با زن اچ.آی.وی مثبت مبتلاء شده‌اند یا زنانی که با یکبار آمیزش با مردان اچ.آی.وی مثبت دچار شده‌اند.


در چه مواقعی احتمال سرایت از راه جنسی بیشتر می‌شود؟
اگر زخم یا عفونت تناسلی وجود داشته باشد، اگر تماس جنسی با خشونت یا اجبار باشد، اگر فردی شرکای جنسی متعدد داشته باشد و نیز در مقاربت خشک خطر سرایت بیشتر است. همچنین در آمیزش جنسی مقعدی (مقاربت از راه پشت) احتمال سرایت بیشتر از راه مهبلی است. ازدواج موقت (متعه، صیغه) چون معمولاً طرفین سابقه ازدواج‌های منجر به طلاق یا موقت متعدد با دیگر افراد هم دارند یک عامل گسترش بیماریهای مقاربتی و از جمله ایدز می‌تواند باشد.


آیا جلق زدن (استمناء) ممکن است موجب ایدز شود؟
جلق زدن به معنی استفاده از دست برای تحریک اندام های جنسی است که معمولا برای رسیدن به اوج احساس جنسی (ارگاسم) به کار می‌رود و توسط خود فرد یا شریک جنسی او انجام می‌شود. سرایت HIV  در نتیجه جلق زدن تقریباً ناممکن است.


آیا معاشقه (بدون آمیزش جنسی) باعث سرایت می‌شود؟
اچ.آی.وی از راه تماس‌های سطحی (بوسیدن، در آغوش گرفتن، لمس بدن) که عشق بازی یا معاشقه خوانده می‌شود و کارهایی مثل غذا خوردن در ظروف مشترک، استفاده از حمام یا استخر مشترک انتقال نمی یابد. البته بوسه فرانسوی که با مکیدن لبها و زبان طرف مقابل انجام می‌شود ممکن است باعث سرایت اچ.آی.وی شود.


تماس جنسی دهانی یعنی چه و آیا باعث سرایت می‌شود؟
ورود آلت تناسلی مرد به دهان زن و مکیدن آن یا لیسیدن و مکیدن ناحیه تناسلی زن را تماس جنسی دهانی می‌گویند و به دلیل وجود ویروس در ترشحات جنسی و امکان زخم‌های بسیار کوچک در مخاط دهان و لثه ممکن است باعث سرایت اچ.آی.وی شود. پس مقاربت دهانی (مکیدن یا لیسیدن آلت تناسلی طرف مقابل چه زن چه مرد) نیز ممکن است منجر به سرایت بشود.


آیا تماس جنسی با تن‌فروشان جوان خطر دارد؟
بلی. تن‌فروشان جوانتر و زیباتر چون مشتریان بیشتری دارند به احتمال بیشتری مبتلا به بیماری های مقاربتی و ایدز هستند.


آیا در اعمال پزشکی امکان سرایت وجود دارد؟
هرگونه عمل جراحی، اندوسکوپی، دیالیز با دستگاه، دندانپزشکی، ختنه، حجامت، تزریقات و طب سوزنی که در آن شرایط سترون سازی کامل رعایت نشود ممکن است موجب سرایت اچ.آی.وی و سایر ویروس ها از یک فرد مبتلاء به دیگران شود. در این موارد لازم است تا حد ممکن از وسایل سترون یک بار مصرف استفاده شود، ابزارهای مقاوم به حرارت‌ (مثل برخی ابزارهای فلزی جراحی و دندانپزشکی) در اتوکلاو یا فور و ابزارهای غیرمصرفی نامقاوم (مثل آندوسکوپ) با مواد شیمیایی ضدعفونی شوند که این کارها باید برای هر بیمار انجام شود. البته با توجه به رعایت دقیق این احتیاط های همه جانبه مواردی که ثابت شده باشد اچ.آی.وی از مکان هایی مانند دندانپزشکی سرایت کرده باشد در تمام جهان انگشت شمار است.


آیا کارکنان بیمارستان ها و درمانگاه‌ها در معرض خطراند؟
پزشکان و پرستارانی که با بیماران اچ.آی.وی مثبت سر و کار دارند ممکن است در اثر تماس اتفاقی (فرو رفتن سوزن سرنگ یا تیغ جراحی) به اچ.آی.وی دچار شوند. در ضمن احتمال سرایت از بیمار اچ.آی.وی مثبت به پزشک بسیار بسیار بیشتر از احتمال سرایت از پزشک اچ.آی.وی مثبت به بیماران است. در هر صورت با مصرف به موقع داروهای ضدویروسی این احتمال به شدت کم می‌شود. در مواقعی که فرو رفتن سوزن یا موارد مشابه رخ می‌دهد باید در عرض  ۷۲  ساعت شروع به مصرف داروهای ضد ویروسی شود. این امر با مراجعه به کلینیک‌ها و بخش‌های تخصصی بیماریهای عفونی امکان پذیر است.


آیا در آرایشگاه‌ها امکان سرایت وجود دارد؟
تراشیدن مو، خالکوبی، سوراخ کردن گوش که در آن شرایط سترون سازی کامل رعایت نشود ممکن است موجب سرایت اچ.آی.وی و سایر ویروس های خطرناک از یک فرد مبتلاء به دیگران شود. در این موارد لازم است مشابه اقدامات پزشکی از وسائل یک بار مصرف (مانند تیغ) برای هر فرد استفاده شود یا ابزارها بطور کامل سترون شوند. توصیه می‌شود هر فرد هنگام مراجعه به آرایشگاه‌ها وسایل شخصی خود را به همراه ببرد (تیغ، قیچی، شانه، حوله و ...) تا از سرایت بیماریهای عفونی جلوگیری شود. اپیلاسیون (کندن موها) ممکن است موجب آسیب به پوست و ایجاد زخم‌های بسیار ریز در محل کنده شدن موها بکند، بنابراین بهتر است از وسایل یکبار مصرف برای آن استفاده شود.

[Zohreh Gholami]

(بخش سوم)


راه‌های پیشگیری
با توجه به آنکه اچ.آی.وی برخلاف برخی ویروسهای بیماریزای سرماخوردگی یا اسهال راه انتقال محدودی دارد پیشگیری از آن با رعایت برخی اصول آسان است.

خویشتنداری- پرهیز از هر گونه تماس جنسی پیش از ازدواج رسمی
وفاداری- پایبندی به تک‌همسری و حریم خانواده
کاربرد مداوم کاندوم- استفاده از کاپوت در هر بار تماس جنسی (و با هر نوع شریک جنسی یا همسر)
پرهیز از مصرف مواد و اعتیاد- هر گونه مواد روان‌گردان، توهم زا، شادی آور، محرک و مخدر حتی برای یکبار
در ضمن همیشه از وسائل شخصی مخصوص خودتان (مسواک، تیغ، ریش‌تراش و....) استفاده کنید.


پیشگیری پس از مواجهه Post exposure Prophylaxis
برنامه‌ای شامل چند داروی ضد ویروسی است که چندین باردر روز پس از تجاوز جنسی یا مواجهه شغلی مصرف می‌شود. این داروها باید حداکثر در  ۷۲  ساعت پس از مواجهه شروع شوند تا از آلوده شدن فردی به HIV  چلوگیری شود. پیش از آغاز استفاده از PEP  یک آزمایش HIV  باید گرفته شود تا وضعیت فرد تعیین شود. اطلاعات و مشاوره باید به فرد داده شود تا وی را قادر به فهمیدن داروها، لزوم تحمل و پیگیری، لزوم تماس‌های جنسی سالم تر و آزمایش‌های HIV  بعدی بکند .


جلوگیری از سرایت مادر به فرزند
انتقال HIV  از مادر مبتلا به HIV  به فرزند متولد نشده در سه مرحله اصلی اتفاق می افتد: وقتی مادر باردار است، زمان تولد یا هنگام شیر دهی.
انتقال در  25% تا  40% بدون درمان پیشگیرانه رخ می‌دهد. دو رژیم دارویی برای جلوگیری از انتقال مادر به فرزند در دسترس است. در افریقای جنوبی رژیم رایج، مصرف Nevirapine  می باشد که معروف به NVP  یا Viramune  است و قرصی است که بانوان حین زایمان مصرف می‌کنند و به نوزاد بین  24  تا  72  ساعت بعد از تولد تجویز می‌شود. اگر مادر در طول دوران بارداری AZT  مصرف کند و از شیردهی هم خودداری کند، میزان انتقال تا  10  % کاهش می یابد. داروهای دیگر نیز برای جلوگیری از سرایت از مادر به فرزند در حال تهیه هستند. یک برنامه PMTCT  مؤثر شامل: تأمین مشاوره و آزمایش آگاهانه، تهیه داور و مشاوره با زنان در مورد تغذیة نوزاد (بدون شیر مادر) می باشد.


ارتباط اعتیاد یا مصرف مواد با اچ.آی.وی/ایدز چیست؟
مواد روانگردان از دو جهت ممکن است فرد را در معرض ابتلاء به اچ.آی.وی ایدز قرار دهند:

اختلال در قوه ادراک: در این مورد هیچ تفاوتی ندارد که ماده مخدر (مثل هروئین،تریاک)، محرک (مثل اکستازی=اکس)، توهم زا (مثل حشیش، گرس، علف) یا انواع دیگر موادی (مثل مشروبات الکلی) باشد که مورد سوء مصرف قرار می گیرند. موقعی که قوای ذهنی انسان مختل باشد ممکن است رفتارهای پرخطری مانند انجام یک رابطه جنسی بی محابا انجام دهد که او را در معرض ابتلاء به اچ.آی.وی قرار دهد. طبق آمار رسمی بیش از  ۴  میلیون نفر در کشور به مصرف انواع مختلف مواد می‌پردازند. در ضمن افرادی که در اعتیاد غرق شده‌اند مطمئناً به بروشورهای پیشگیری از ابتلا و انتقال اچ.آی.وی/ایدز توجهی نخواهند کرد.و راهکارهای برخورد با آنها تخصصی است.

استفاده از سرنگ مشترک در اعتیاد تزریقی: استفاده از سرنگ مشترک یا هر گونه ابزار تزریقی دست ساز (پمپ، لوله و ...) برای تزریق مواد فعلاً در کشور ما بیشترین خطر را در انتقال اچ.آی.وی دارد. در حال حاضر حدود  ۴۰۰۰۰۰  مصرف کننده تزریقی مواد (بویژه هروئین و مورفین) در کشور وجود دارد که تخمین زده می‌شود حدود  ۴۰۰۰۰  نفر آنان به اچ.آی.وی دچار شده باشند.
فعلاً بیشترین افراد مبتلاء به اچ.آی.وی/ایدز ثبت شده در کشور ما مصرف کنندگان مواد تزریقی هستند (حدود  ۶۱  درصد).


درمان
داروهای ضد رتروویروس (ARV) نخستین روش درمان HIV  هستند. ARVها یکی از دو آنزیم ضروری برای تکثیر HIV  را مهار می‌کنند. داروهای ضد ویروسی، HIV/AIDS  را علاج قطعی نمی‌کنند اما زندگی مبتلایان به HIV  را طولانی می‌کنند. درضمن برای جلوگیری از مقاوم شدن ویروس به دارو معمولا چند دارو همزمان به فرد مبتلا داده می‌شود.
۴  دسته داروهای ضد ویروسی برای استفاده درمانی وجود دارد:
مهارکننده‌های پروتئاز Protease Inhibitorsبازدارنده‌های غیر نوکلئوزیدی ترانسکریپتاز معکوس
Nucleoside anlogues  (شبه نوکلئوزیدها)
مهار کننده‌های ورود

مهارکننده‌های پروتئاز Protease Inhibitors
یک نوع ضد ویروس هستند که تکثیر HIV  را متوقف می‌کنند. آنها قسمتی از HIV  را که آنزیم پروتئاز نامیده می‌شود، مهار می‌کنند. وقتی آنزیم مهار شد HIV، نسخه‌های ناقصی از ویروس می‌سازد که نمی‌توانند یاخته‌های جدیدی را آلوده کند. معروفترین داروهای این گروه عبارتند از indinavir،saquinavir،nelfinavir

بازدارنده‌های غیر نوکلئوزیدی ترانسکریپتاز معکوس
یک دسته داروهای ضد ویروسی می باشند که تکثیر HIV  را به وسیله دخالت در یک آنزیم حیاتی ویروس کاهش می دهد. این آنزیم برای HIV  ضروری است تا ماده ژنتیک خود را درون یاخته‌ها ترکیب کند. برخی داروهای NNRTI  عبارتند از nevirapine,delavirdine , efavirenza

Nucleoside anlogues  (شبه نوکلئوزیدها)
نظیرهای نوکلئوزیدی مهارکنندة ترانسکریپتاز این آنزیم HIV  را مورد هدف قرار می دهند و از تبدیل RNA  ویروس به DNA  ویروسی جلوگیری می‌کنند. معروفترین داروهای این گروه عبارتند از zidovudine ،lamivudine، zalcitabine، abacavir،didanosineو stavudine

مهار کننده‌های ورود
این دسته اخیرا ابداع شده‌اند و جلوی ورود ویروس را به گویچه‌های سفید می‌گیرند. از این جهت متفاوت با سه گروه قبلی هستند چون آنها پس از این که ویروس یاخته‌ها را آلوده کرد جلوی تکثیر آن را می‌گیرند. تنها یک دارو از این دسته مورد تأیید مؤ‌سسه غذا و داروی ایالات متحده است که انفیوورتاید (تجاری- Fuzeon) نام دارد.

[Zohreh Gholami]

(بخش چهارم)


اچ‌آی‌وی
اچ آی وی (HIV) حروف اول نام «ویروس نقص ایمنی انسانی» به زبان انگلیسی است، که عامل ایجاد ایدز شناخته شده است.اچ.آی.وی ویروسی است که با مختل کردن عملکرد و متلاشی کردن نوعی از یاخته‌های مسؤول ایمنی منجر به نقص دستگاه دفاعی بدن انسان می‌شود.


فهرست مندرجات
۱  آیا ابتلا به اچ.آی.وی علامت دارد؟
۲  آیا افراد به ظاهر سالم ممکن است دچار اچ.آی.وی باشند؟
۳  چگونه HIV  به ایدز تبدیل می‌شود؟
۴  پندارها و باورهای غلط درباره اچ.آی.وی/ ایدز کدامند؟
۵  چگونه تشخیص می‌‌دهند فردی مبتلاء به اچ.آی.وی/ایدز است؟
۵.۱  آزمایش‌های اچ.آی.وی کدامند؟
۵.۲  چرا آزمایش‌ها در چند مرحله انجام می‌شود؟
۵.۳  من نمی‌خواهم کسی بداند من آزمایش اچ.آی.وی می‌دهم، آیا ممکن است؟
۵.۴  چه زمانی بعد از رفتار خطرناک بایستی آزمایش اچ. آی. وی. داد؟
۵.۵  چرا آزمایش اچ.آی.وی اجباری نمی‌شود (برای ازدواج، ورود به کشور و...)؟
۵.۶  اگر برای اطلاع از صحت مزاج از پزشک بخواهم آزمایش بنویسد، اچ.آی.وی هم بررسی می‌شود؟
۶  زندگی با اچ.آی.وی چگونه است؟
۶.۱  چرا جنین خانم باردار اچ.آی.وی-مثبت را از بین نمی‌برند؟
۶.۲  آیا افراد اچ.آی.وی مثبت می‌توانند ازدواج کنند؟
۷  در چه مواردی لازم است برای مشاوره و آزمایش به کلینیک‌های بیماری‌های رفتاری مراجعه کنیم؟
۸  چرا مشاوره ضروری است؟
۸.۱  در اولین مشاوره چه می‌گذرد؟
۸.۲  در کلینیک‌های بیماریهای رفتاری چه خدماتی ارائه می‌شود؟
۹  منابعی برای اطلاعات بیشتر
۱۰  پیوند به‌ بیرون


آیا ابتلا به اچ.آی.وی علامت دارد؟
حدود نیمی از افرادی که تازه به اچ آی وی آلوده می‌شوند در عرض دو تا چهار هفته به علائمی شبیه آنفولانزا مبتلا می‌شوند. این علائم شامل تب، خستگی، ناراحتی پوستی، درد مفصل، سردرد و تورم در غدد لنفاوی است. البته چون این علائم در بیماریهای بسیاری دیده می‌شوند اگر بیمار به پزشک در مورد رفتارهای پرخطر قبلی خود چیزی نگوید، ممکن است از تشخیص اچ.آی.وی غفلت شود.


آیا افراد به ظاهر سالم ممکن است دچار اچ.آی.وی باشند؟
در برخی از افراد دچار اچ.آی.وی سال ها طول می‌‌کشد تا مرحله ایدز ظاهر شود (بسته به راه سرایت، تعداد ویروس وارد شده، وضعیت دستگاه ایمنی و تغذیه فرد و ....) و در این مدت آنها احساس سلامت کرده و هیچ علائم آشکاری از حضور این ویروس ندارند. حدود  ۹۰  درصد مبتلایان به اچ.آی.وی حتی خودشان نمی‌دانند که به این ویروس دچار هستند. بنابراین نظرهایی از قبیل جداکردن افرادی که با اچ.آی.وی/ایدز زندگی می‌کنند از جامعه و قرنطینه ایشان غیرممکن، غیرمنطقی و غیر انسانی است.


چگونه HIV  به ایدز تبدیل می‌شود؟
هنگامی HIV  مبدل به ایدز می‌گردد که تعداد گویچه‌های سفید CD4+T  آنقدر کم شود که در انجام وظیفه معمولی آنها تداخل ایجاد شود. CD4+T  یاخته‌های سفید خون می‌‌باشند که واکنش‌های ایمنی بدن را موزون و کنترل می‌کنند. این مشکل در طول مدت زیادی هنگامی که شخص + HIV  می‌‌باشد، اتفاق می‌‌افتد. البته افراد در طول این مدت بسیار خوب و سالم به نظر می‌‌رسند و احساس خوبی نیز دارند. اما در این مدت تعداد ویروس چند برابر می‌شود که در حدود  5  الی  15  سال به طول می‌‌کشد. براساس این تعریف ایدز هنگامی است که شمار سلول‌های CD4+T  به کمتر از  ۲۰۰  عدد در هر میکرولیتر خون می‌‌رسد و یا هنگامی که بدن فرد دچار عفونت‌های فرصت طلب بشود (که گاهی با وجود  ۲۰۰  تا  ۸۰۰  یاخته CD4+  رخ می‌‌دهد).


پندارها و باورهای غلط درباره اچ.آی.وی/ ایدز کدامند؟
زندگی و کار در کنار افراد مبتلا برای ما خطرناک است. خطر ایدز من/ فرزندم / خانواده ام را تهدید نمی‌کند. اگر کسی برای برقراری روابط جنسی تا ازدواج صبر کند امل است. اگر مردی تنها با همسر خود روابط جنسی داشته باشد بی عرضه است. همبستر شدن با یک دختر باکره بیماری آمیزشی را درمان می‌کند. صحبت با فرزندان در مورد روابط جنسی یا مزایای کاندوم آنها را تشویق به تجربه می‌کند. اچ.آی.وی/ایدز فقط تن فروشان شهرها را می‌‌کشد. ایدز فقط بیچاره‌ها و افراد مطرود جامعه را مبتلاء می‌کند. فقط مردان هم جنس باز مبتلا به HIV  می‌شوند. اچ.آی.وی/ایدز بیشتر به مردان ختنه نشده آسیب می‌‌رساند. رابطه جنسی تا هنگامی که شریک جنسی قوی و سلامت به نظر می‌‌رسد، بی خطر است. افراد مبتلاء قصد انتقام از جامعه را دارند. عمده افراد مبتلاء گناهکارند. اچ.آی.وی/ ایدز بوسیله پشه منتقل می‌شود. رابطه جنسی یک مسئله طبیعی است که مانند غذا لذت بخش است. ما نمی‌توانیم شهوت جنسی را مهار یا متوقف کنیم زیرا مربوط به احساسات است. رمالان و طبیبان سنتی می‌توانند یک داروی گیاهی تهیه کنند که اگر قبل از رابطه جنسی استفاده شود می‌تواند از انتقال ویروس HIV  جلوگیری کند. افراد مبتلا به ایدز افرادی مسحور یا نفرین شده اند. اچ.آی.وی/ ایدز نفرین شیطان است. می‌توان تمام خون آلوده شده را عوض کرد و بدن شخص مبتلا را با خون تازه و سالم پر نمود. رابطه جنسی با یک باکره بیماری را درمان می‌کند. برخی می‌توانند با دعا اچ.آی.وی / ایدز را شفا دهند. رابطه جنسی با یک کودک ایدز را درمان می‌کند.
بر اساس یافته‌های علمی همه باورهای فوق نادرست اند و باید از آنها بپرهیزیم.


چگونه تشخیص می‌‌دهند فردی مبتلاء به اچ.آی.وی/ایدز است؟
موقع مواجهه با عفونت، دستگاه دفاعی بدن پادتن‌هایی تولید می‌کند که در خون گردش و به عوامل بیماری‌زا حمله می‌کنند. پادتن‌ها بر بسیاری از عوامل بیماری‌زا غلبه می‌کنند اما در مورد اچ.آی.وی با این که پادتن‌ها تولید می‌شوند ولی نمی‌توانند از تکثیر ویروس جلوگیری کنند و فقط وجود آنها در خون برای تشخیص ابتلاء بکار می‌رود. نکته مهم آن است که هیچ آزمونی نباید بدون مشاوره قبل و بعد آزمایش انجام شود. چون تفسیر نتیجه آزمایش کاری تخصصی است و فشار روانی نتیجه مثبت را هیچ فردی نمی‌تواند در تنهایی تحمل کند.


آزمایش‌های اچ.آی.وی کدامند؟

الف) آزمایش‌های پادتن اچ.آی.وی
۱)آزمایش الیزا (ELISA) آزمایشی حساس که آزمون استاندارد در کشور ما برای غربالگری خون و فرآورده‌های خونی و نیز افرادی است که می‌خواهد از وضعیت اچ.آی.وی خود آگاه شوند. این آزمایش ممکن است بصورت کاذب نتیجه مثبت گزارش کند.
۲)آزمایش سریع (Rapid) آزمایشی که در برخی کشورها موجود است ولی انجام آن بطور خودسرانه توصیه نمی‌شود چون دقت آن کمتر از آزمایش الیزای استاندارد است.
۳)آزمایش وسترن بلات (Western Blot) آزمایشی که دقت بیشتری از الیزا دارد و برای تأیید نتیجه مثبت آن بکار می‌رود. در کشور ما فقط در آزمایشگاه‌های سازمان انتقال خون با معرفی از کلینیک‌های مشاوره بیماریهای رفتاری یا پزشکان انجام می‌گیرد.

ب) آزمایش‌های سنجش خود ویروس
۱)HIV PCR  پی.سی.آر وجود ژنهای ویروس را در نمونه خون بررسی می‌کند. برای تأیید وجود ویروس از آن استفاده می‌کنند اما گران است.
۲) Viral Load  سنجش بار ویروس که در آن تعداد ذرات ویروس را در یک میلیمتر مکعب خون می‌سنجند. برای تعیین شدت عفونت اچ.آی.وی بکار می‌رود و بسیار گران است.

[Zohreh Gholami]

(بخش پنجم)


چرا آزمایش‌ها در چند مرحله انجام می‌شود؟
به دلیل مسائل علمی پیرامون توان تشخیصی آزمایش‌ها و نیز مسائل اخلاق حرفه‌ای و قانونی، آزمایش پادتن اچ.آی.وی در کشور ما در دو مرحله انجام می‌شود در مرحله اول که الیزا است، نتیجه مثبت نشان می‌‌دهد که فرد به احتمال زیاد مبتلاء به ویروس شده است، سپس به فاصله چند روز آزمایش الیزای دوم و وسترن بلات انجام می‌شود تا نتیجه مثبت نخستین را تایید کند. اگر نتیجه آزمایش دوم پادتن اچ.آی.وی مثبت درآید فرد مبتلا به اچ.آی.وی در نظر گرفته می‌شود و اصطلاحاً به او اچ.آی.وی-مثبت می‌گویند. اما اگر نتیجه آزمایش دوم پادتن اچ.آی.وی منفی درآید (مانند گلاره)، لزوماً به معنی آن نیست که او اچ.آی.وی-منفی است چون گاهی مدتی طول می‌کشد تا بدن بتواند پادتن تولید کند. این دوره را دوره پنجره می‌گویند. بنابراین لازم است این فرد شش ماه بعد آزمایش‌های پادتن اچ.آی.وی را تکرار کند تا به شرطی در این مدت رفتارهای پرخطری هم نکرده باشد، از اچ.آی.وی-منفی بودن خود مطمئن شود.


من نمی‌خواهم کسی بداند من آزمایش اچ.آی.وی می‌دهم، آیا ممکن است؟
آزمایش اچ.آی.وی باید تنها با کسب رضایت آگاهانه فرد و داوطلبانه انجام شود که این رضایت در طول مشاوره قبل از آزمایش بدست می‌آید، وقتی شخص کاملاً مفاهیم آزمایش و گرفتاری‌های آن را و نیز تأثیرات ناشی از نتیجه را بر زندگی خود درک کرده باشد. همچنین نتیجه آزمایش محرمانه تلقی می‌گردد و فقط به خود شخص داده می‌شود (یا در صورت بستری بودن به پزشک او). همچنین اگر افراد از طریق مراکز مشاوره بیماریهای رفتاری به آزمایشگاه ارجاع داده شوند، معرفی آنان بدون نام و به صورت شماره کد خواهد بود تا هویت آنان فاش نگردد.


چه زمانی بعد از رفتار خطرناک بایستی آزمایش اچ. آی. وی. داد؟
اولین آزمایش  8  هفته بعد از رفتار خطرناک
تکرار آزمایش  6  ماه بعد از رفتار خطرناک
(به شرط پرهیز از تکرار رفتارهای پرخطر)


چرا آزمایش اچ.آی.وی اجباری نمی‌شود (برای ازدواج، ورود به کشور و...)؟
همان گونه که گفته شد انجام آزمایش تنها پس از مشاوره منطقی است و از طرفی با در نظر گرفتن دوره پنجره که در آن علیرغم وجود ویروس در بدن، نتیجه آزمایش منفی خواهد بود، اجبار افراد در مکان یا زمانی خاص به انجام آزمایش معقول، به صرفه و کارآمد نیست.


اگر برای اطلاع از صحت مزاج از پزشک بخواهم آزمایش بنویسد، اچ.آی.وی هم بررسی می‌شود؟
آزمایش اچ. آی. وی. به جز در موارد خاصی، جزو آزمایش‌های ازپیش‌مشخص پزشکی جهت وارسی کامل نمی‌باشد. بایستی که در برگه دقیقاً نام آزمایش اچ. آی. وی ذکر شود تا آزمایشگاه آن را انجام دهد. در صورتی که تمایل به انجام آزمایش اچ.آی.وی دارید، بایستی دقیق آن را با پزشک خود در میان بگذارید.


زندگی با اچ.آی.وی چگونه است؟
افرادی که مبتلا به اچ.آی.وی هستند تا سالها می‌توانند به راحتی به زندگی عادی خود و اشتغال مثمر ادامه دهند و با مصرف داروهای موجود سالها با حفظ سلامت زنده بمانند، هر چند اچ.آی.وی در بدنشان ریشه کن نخواهد شد. البته فشار روانی، اجتماعی و ضعف جسمی و اقتصادی آنها را آسیب‌پذیر می‌کند. آنچه آنها نیاز دارند تأمین دارو، خدمات مشاوره‌ای و درمانی، حمایت و پرهیز از سوءظن و انگ و تبعیض است. آنان را از خود طرد نکنیم و اجازه دهیم زندگی کنند. مسئولان سیاسی و شخصیت‌های مذهبی و اجتماعی می‌توانند نقش مهمی در رفع انگ و تبعیض و تدارک خدمات لازم داشته باشند.


چرا جنین خانم باردار اچ.آی.وی-مثبت را از بین نمی‌برند؟
گرفتن حق حیات جنین از نظر اخلاق پزشکی ممنوع است مگر موجب به خطر افتادن سلامت مادر یا جنین باشد. در مورد اچ.آی.وی با توجه به اینکه با داروهای موجود و پرهیز از شیردهی مادر مبتلاء می‌توان در بیش از  ۷۰-۹۵  درصد از ابتلاء فرزند پیشگیری کرد لزومی به سقط جنین نیست. (به شرطی که مادر تحت درمان، حمایت و مراقب کافی در کلینیک بیماریهای رفتاری یا مراکز مشاوره مشابه باشد) پس از تولد در شش هفتگی و  ۱۸  ماهگی آزمایش‌های اچ.آی.وی برای مشخص شدن وضعیت ابتلاء کودک انجام خواهد شد.


آیا افراد اچ.آی.وی مثبت می‌توانند ازدواج کنند؟
ازدواج حق طبیعی و فطری هر انسان است و منع قانونی و طبی در این زمینه وجود ندارد. اما باید قبل از اقدام به ازدواج طرفین به طور کامل از واقعیت‌های بیماری آگاه شوند و آموزش‌ها و مشاوره‌های متعدد روانی، حمایتی و پزشکی بگیرند. همچنین لازم است در تمام آمیزشهای جنسی از کاندوم لاتکس استفاده کنند تا ویروس از یکی به دیگری سرایت نکند. به همین دلیل توصیه می‌شود قصد بچه دار شدن نکنند. حتی اگر هر دو زوج اچ.آی.وی مثبت باشند لازم است این امر را رعایت کنند چون ویروس اچ.آی.وی زیرگونه‌های مختلفی دارد و سرایت یک زیرگونه جدید به فرد به او آسیب بیشتری می‌رساند. استفاده از سایر روشهای پیشگیری از بارداری به غیر از کاندوم به ایشان توصیه نمی‌شود و این ربطی به شدت ابتلاء آنان ندارد.


در چه مواردی لازم است برای مشاوره و آزمایش به کلینیک‌های بیماری‌های رفتاری مراجعه کنیم؟
در صورتی که شما سابقه انجام هر کدام از رفتارهای خطرناک زیر را داشته اید
-(تماس جنسی حفاظت نشده = رابطه جنسی دهانی، مقعدی یا مهبلی بدون استفاده صحیح از کاندوم لاتکس)
-استفاده از سوزن و سرنگ مشترک در اعتیاد تزریقی (‌حتی برای یک بار)
-ابتلاء به بیماری‌های آمیزشی (مثل سوزاک، سیفلیس، تبخال و زگیل تناسلی)
-با فرد آلوده به ویروس اچ. آی. وی. تماس جنسی "حفاظت نشده" داشته اید.
-با فرد تزریق کننده مواد مخدر (حتی همسر) تماس جنسی "حفاظت نشده" داشته اید.
-با فرد دارای سابقه ابتلاء به بیماریهای آمیزشی تماس جنسی "حفاظت نشده" داشته اید.
-بدون اطلاع از سابقه ابتلاء فردی به بیماریهای آمیزشی تماس جنسی "حفاظت نشده" داشته اید.
-با فرد دارای سابقه روابط جنسی با مردان یا زنان دیگر تماس جنسی "حفاظت نشده" داشته اید.
-با فرد دارای سابقه روابط جنسی با نوع همجنس تماس جنسی "حفاظت نشده" داشته اید. (بویژه اگر رابطه بین دو مرد بوده و در این رابطه وی مفعول بوده باشد.)
-با فردی که در نواحی پر خطر زندگی می‌کند یا قبلا زندگی می‌کرده، تماس جنسی "حفاظت نشده" داشته‌اید. (مناطقی که در آن آمار میزان افراد آلوده به ویروس اچ.آی.وی در عموم مردم یا گروه‌های خاص زیاد می‌‌باشد. مثلاً بعضی کشورهای جنوب صحرای افریقا، کشورهای آسیای مرکزی مانند اوکراین، بلاروس، و تایلند و نیز کشورهایی که تن فروشی کنترل نشده رواج دارد مانند جمهوری آذربایجان، افغانستان، امارات عربی متحده، عراق و ناحیه خلیج فارس)
-استفاده از مشروبات الکلی یا مواد (تریاک، هروئین، اکستاسی، حشیش، گرس و ....) بویژه در مهمانی‌های مختلط
-سابقه مورد تجاوز و سوء استفاده جنسی قرار گرفتن
-سابقه دریافت خون و فراورده‌های آن (به ویژه قبل از  ۱۹۸۵  در سراسر جهان)
-سابقه ازدواج موقت به ویژه اگر طرف مقابل سابقه ازدواج‌های متعدد داشته است.
-اگر همسر(یا شریک جنسی تان) تان سابقه اعتیاد، زندانی شدن، اقامت طولانی مدت یا متناوب دور از شما به ویژه خارج کشور دارد.
-اگر به صورت اتفاقی و ناشناس یا در ازای پول یا کالا اقدام به تماس جنسی محافظت نشده با کسی کرده اید.


چرا مشاوره ضروری است؟
تداوم و همیشگی بودن عفونت اچ.آی.وی، بروز مشکلات روانی قبل از آزمایش و در دوره انتظار آماده شدن جواب، بروز مشکلات روانی و عاطفی بدنبال ابتلاء، وجودمشکلات اجتماعی بدنبال ابتلاء، اطلاع رسانی درراستای کاهش رفتارهای پرخطر و توصیه به رفتارهای سالمتر


در اولین مشاوره چه می‌گذرد؟
- گفتگودرموردجریان مشاوره ومحرمانه بودن آزمایش ورازداری
- گفتگو درمورد راههای انتقال وپیشگیری
- گفتگودرموردمعنای آزمایش مثبت ومنفی
- نتیجه بینابینی
- گفتگو درباره معنای دوره پنجره، نتیجه مثبت کاذب، منفی کاذب
- پرسش وپاسخ مستقیم برای دلیل انجام آزمایش
- گفتگو در مورد استرس ناشی از نتیجه آزمایش و واکنشهای احتمالی
- گفتگو در مورد پیامدهای اجتماعی و خانوادگی
- کمک به فرد درتصمیم گیری برای انجام آزمایش
- گفتگو در مورد راههای کاهش آسیب
- قرار برای ملاقات بعدی

[Zohreh Gholami]

(بخش ششم)


در کلینیک‌های بیماری های رفتاری چه خدماتی ارائه می‌شود؟
مشاوره قبل و بعد از آزمایش، مشاوره روانشناختی و جلسات گروه درمانی، مشاوره و معاینات پزشکی، مشاوره و خدمات ترک اعتیاد و کاهش آسیب، خدمات مددکاری، پیگیری سلامت مبتلایان و تجویز دارو در موارد ضروری، انجام معاینات و مشاوره‌های تخصصی (روانپزشکی، چشم پزشکی، عفونی و ...) یا ارجاع به مراکز تخصصی معتبر، در بعضی مراکز برگزاری جلسات آموزشی، گفتگو، موسیقی درمانی و برخی خدمات دیگر.


زنان، قربانيان خاموش ايدز
اگر روزي عابري در خيابان از كنار شما گذشت كه بر روي يقة لباسش روبان قرمزرنگي زده بود، بدانيد كه او براي آگاهي يافتن و آگاهي دادن به مردم درباره بيماري ايدز فعاليت مي‌كند.
در بسياري از كشورها، نصب روبان رنگي بر روي يقة لباس يا سينة افراد نشان از يك آرمان دارد؛ مثلاً، روبان صورتي نماد مبارزه با سرطان سينه، روبان سرخ و سفيد و آبي نماد جمهوري‌خواهان ايرلندي و روبان آبي نماد آزادي بيان در شبكة جهاني اينترنت است.
در  1991، 15  نفر از هنرمندان در شهر نيويورك امريكا به سرپرستي پاتريك اوكانل جمعيت ايدز تجمسي  (Aids Visual) را تشكيل دادند. آن ها بسياري از دوستان خود را در اثر ابتلا به بيماري ايدز از دست داده بودند و مي‌خواستند با تشكيل اين جمعيت، با به خدمت گرفتن هنر، به نبرد بيماري مرگ‌ بار ايدز بروند.
اوكانل كه خود به بيماري ايدز مبتلاست بر روي تك‌تك لباس‌هايش يك روبان كوچك قرمز‌رنگ نصب كرده است. او امروز با ايدز زندگي مي‌كند.
هرچند كه اين جمعيت پس از روبان قرمز، نماد بيماري ايدز، تاكنون اثر هنري ديگري نداشته، به اعتقاد اوكانل، روبان قرمز اثر هنري چشمگيري در دوران پست‌مدرن است. او آرزو دارد كه اي‌كاش مي‌توانست تمام شهرتي را كه براي ارائة طرح روبان قرمز كسب كرده پس مي‌داد، ولي مرگ دوستان مبتلا به ايدزش را به چشم نمي‌ديد.


تاريخچة ظهور بيماري ايدز
در  1981، 8  مورد وخيم ابتلا به بيماري ساركوم كاپوسي  (Kaposi's Sarcoma) كه نوعي سرطان بدخيم عروقي است، در ميان مردان همجنس‌گراي نيويورك گزارش شد. اين نوع سرطان نادر است و معمولاً سالمندان را گرفتار مي‌كند. همزمان با اين رويداد، شمار مبتلايان به‌نوعي عفونت نادر ريوي نيز در نيويورك و كاليفرنيا افزايش يافت. مسئولان بهداشت و درمان امريكا در آن زمان علت شيوع ناگهاني اين دو بيماري را نمي‌دانستند؛ اما امروزه اين دو واقعة پزشكي مصادف با تولد بيماري ايدز در زندگي بشري در نظر گرفته مي‌شود. طي يك سال، اين بيماري ناشناخته گسترش يافت و در  1982، AIDS (Aquiried Immune Deficiency Syndrome) به ‌معني سندروم نقص ايمني اكتسابي نام گرفت. رفته‌رفته، اين بيماري نه فقط همجنس‌گرايان، بلكه گروه‌هاي مختلفي از مردم را مبتلا كرد. بيماران هموفيلي و معتادان گروه‌هاي بعدي بودند.
در اين سال‌ها، بيماري جديدي در فقيرترين قارة جهان به معضلي جدي تبديل شد. اين بيماري را افريقايي‌ها در زبان بومي اسليم  (SLIM) به‌ معني مرگ در نتيجة تحليل تدريجي بدن مي‌ناميدند، به دنبال تحقيقات بيشتر مشخص شد كه اين بيماري همان ايدز است.
در  1984، تلاش دانشمندان و محققان براي كشف علت بيماري كشندة ايدز به نتيجه رسيد. گروهي تحقيقاتي به سرپرستي رابرت گالو ادعا كرد كه عامل اين بيماري را شناسايي كرده‌ است. البته اين گفته به‌شدت با اعتراض محققان فرانسوي كه ماه‌ها قبل ويروس  HIV را شناسايي كرده بودند روبه‌رو شد.

براساس آخرين تحقيقات بر روي ويژگي‌هاي ژنتيكي ويروس HIV، اين ويروس از تركيب دو ويروس مختلف در شامپانزه به‌وجود آمده است. ويروس HIV  از ديدگاه علم ويروس‌شناسي به گروهي از ويروس‌ها تعلق دارد كه در ميمون‌ها بيماري‌زا هستند. يافتة ژنتيكي مذكور اين نظريه را كه ايدز طي يك قرن گذشته در جنگل‌هاي غرب افريقا ظهور كرده است، تأييد مي‌كند. به اعتقاد دانشمندان، انسان براي اولين بار در نيمة اول قرن گذشته در نتيجة شكار و تغذية گوشت شامپانزه، سنتي كه هنوز در افريقا ادامه دارد، به اين ويروس آلوده شده است. بسياري از دانشمندان بر اين باورند كه انتقال ويروس بيش از يك بار اتفاق افتاده است، زيرا انواع متفاوتي از اين ويروس باعث بروز بيماري ايدز در انسان مي‌شود.
جالب آن كه هرچند نخستين مورد ابتلا به ايدز در  1981  در امريكا گزارش شده است، شواهد نشان مي‌دهد كه اولين قرباني ايدز در اين كشور يك جوان سياه‌پوست بوده كه در  1969  درگذشته است.
در توجيه كشف همزمان اين بيماري در دو نقطة جغرافيايي گفته مي‌شود كه افزايش تعداد سفرهاي بين‌المللي پس از دهة  1960، به گسترش ويروس  HIV در نقاط جهان كمك كرده است.
ادوارد هوپر، خبرنگار انگليسي، در كتاب خود با عنوان رودخانه نظرية جالبي را دربارة نحوة انتقال اين ويروس از شامپانزه به انسان مطرح كرده است. به ادعاي هوپر، در اواخر دهة  1950، براي توليد نخستين نمونه‌ها از واكسن خوراكي فلج اطفال، 400  شامپانزه شكار شده‌اند و استفاده از كليه شامپانزه‌هاي آلوده به ويروس  HIV براي توليد واكسن، ويروس را به دست‌كم يك ميليون نفر از اهالي كنگو، روندا و بوروندي منتقل كرده است. براساس شواهد موجود، محل‌هاي  28  پروژة توليد واكسن با مكان‌هايي كه اولين موارد آلودگي به ويروس  HIV ثبت‌شده همپوشاني داشته است.


ايدز، سرماخوردگي ساده تا مرگ
اگر فرد بالغي دو علامت اصلي بيماري ايدز را همراه با يكي از نشانه‌هاي فرعي داشته باشد، به شرطي كه براي نقص سيستم ايمني بدنش علت مشخصي مانند سوء‌تغذية شديد و ساير علل شناخته‌شده وجود نداشته باشد، مبتلا به ايدز است.
علائم اصلي اين بيماري شامل كاهش وزن بيشتر از ده درصد و اسهال مزمن بيش از يك ماه است. نشانه‌هاي فرعي آن سرفة پايدار به ‌مدت بيش از يك ماه و عفونت پوستي همراه با خارش و تبخال‌هاي زونايي است. مجموعة اين علائم در نتيجة نقص سيستم ايمني بدن انسان و رشد عفونت‌هاي فرصت‌طلب ايجاد مي‌شوند.
دكتر شيرين افهمي، متخصص بيماري‌هاي عفوني و گرمسيري و عضو هيئت علمي دانشگاه علوم پزشكي تهران، چگونگي استقرار بيماري ايدز در بدن انسان را شرح مي‌دهد. به گفتة وي، سه تا شش هفته پس از ورود ويروس به بدن علائم سرماخوردگي معمولي به صورت تب، گلودرد، بزرگي غدد لنفاوي، درد مفاصل و عضلات، سردرد، ضعف و بي‌حالي، بي‌اشتهايي، كاهش وزن، تهوع و استفراغ، اسهال و گاه ضايعات جلدي بروز مي‌كند. اين دورة بدون درمان پس از گذشت يك تا سه هفته خودبه‌خود بهبود پيدا مي‌كند. خطرناك‌ترين مرحلة بيماري دورة بدون علامت  HIV است. ويروس هشت تا ده سال بدون ايجاد هيچ علامت باليني مشخصي در بدن شخص باقي مي‌ماند. شخص به‌ظاهر سالم در اين دوره بيماري را به سايرين منتقل مي‌كند. بسياري از افراد آلوده به ويروس  HIV، بدون اطلاع از آلودگي خود در دورة بدون علامت، تعداد زيادي از افراد در معرض خطر را آلوده مي‌كنند. در اين مرحله، تشخيص تنها از طريق بررسي‌هاي آزمايشگاهي انجام مي‌شود.
در مرحلة آخر، بيماري ايدز با عوارضي مانند اسهال بيش از يك ماه، تب طولاني، كاهش وزن بيشتر از ده درصد، تعريق شبانه، خستگي و بي‌حالي، بزرگي غدد لنفاوي و عوارض عصبي چهرة اصلي خود را نشان مي‌دهد. در مرحلة نهايي، اين ويروس مرگبار به تماشاي قرباني خود مي‌نشيند و فردي كه دچار ضعف سيستم ايمني شده با يك عفونت ساده مي‌ميرد.
عوامل متعددي باعث تسريع بروز مرحلة فعال بيماري ايدز مي‌شود؛ ازجمله، برخي عفونت‌هاي ميكروبي و ويروسي، تغذية بد، استفاده از مواد مخدر و الكل، و استرس زياد.

[Zohreh Gholami]

(بخش هفتم)


راه‌هاي انتقال، در هاله‌اي از ابهام و شرم
راه‌هاي انتقال ويروس  HIV در چهار گروه اصلي جاي مي‌گيرند:

1. تماس جنسي مشكوك ـ همة افراد، مرد و زن، پير و جوان، ثروتمند و فقير، بر اثر تماس جنسي با فرد آلوده به ويروس HIV  ممكن است آلوده شوند. اين روش انتقال ويروس  80  درصد از موارد آلودگي در سراسر دنيا را به‌ خود اختصاص داده است. نكتة مهم آنكه ابتلا به ساير عفونت‌هاي دستگاه تناسلي، به‌ويژه زخم‌هايي در اين نواحي، خطر انتقال ويروس HIV  در هر بار تماس جنسي را با ضريبي معادل ده تا صد برابر افزايش مي‌دهد.

دكتر مهرناز رسولي‌نژاد، متخصص بيماري‌هاي عفوني و عضو هيئت علمي دانشگاه تهران، شيوه‌هاي غيرطبيعي تماس جنسي را پرخطر مي‌داند و دربارة احتمال انتقال ويروس  HIV در نتيجة تماس جنسي با اين قبيل روش‌ها هشدار مي‌دهد: «حتي يك بار تماس جنسي مي‌تواند باعث انتقال اين ويروس شود، چه از طريق دهان باشد، چه مقعد و چه آلت تناسلي زنانه. در تماس جنسي دهاني، احتمال انتقال ويروس كمتر از روش طبيعي است ولي در تماس مقعدي، اين احتمال حتي از دستگاه تناسلي بيشتر است.»
كاندوم وسيله‌اي ارزان‌قيمت و در دسترس است كه سازمان بهداشت جهاني  (WHO) براي پيشگيري از انتقال ايدز به دنبال تماس جنسي، استفاده از آن را توصيه مي‌كند. اما آيا استفاده از كاندوم به معناي به صفر رساندن احتمال انتقال ويروس  HIV طي يك تماس جنسي مشكوك است؟ بايد گفت كه خير، در شرايط مطلوب و صحيح استفاده از كاندوم، باز هم خطر ابتلا وجود دارد (در حدود  2  درصد).
دكتر بهرام يگانه، رئيس انجمن مبارزه با آسيب‌هاي رفتاري، توجه به تاريخ توليد و انقضاي كاندوم، آگاهي از روش صحيح استفاده از آن، و جنس كاندوم را در ميزان ضريب اطمينان اين وسيله در پيشگيري از انتقال ويروس  HIV مؤثر مي‌داند و مي‌گويد: «تراوايي كاندوم‌هاي عادي براي جلوگيري از حركت اسپرم‌ها و تنظيم خانواده مناسب است، ولي اين كاندوم‌ها نمي‌توانند حركت ويروس  HIV را مهار كنند. يعني كاندومي كه با هدف تنظيم خانواده استفاده مي‌شود با كاندومي كه براي جلوگيري از انتقال ويروس  HIV به‌كار مي‌رود متفاوت است. كاندومي كه براي اين منظور انتخاب مي‌شود بايد حداقل يك ميلي‌متر ضخامت داشته و از جنس پلي‌ونيل باشد. كاندوم‌هاي "لاتكس" بهترين نوع كاندوم‌اند.»
دكتر رسولي‌نژاد در اين مورد مي‌گويد: «هميشه درصد پارگي در كاندوم وجود دارد. كاندوم بايد در تمام مدت تماس جنسي استفاده شود، جنس آن خوب باشد و فقط يك بار به‌كار رود.»
درصورتي‌كه كاندوم لاتكس در تمام مدت رابطة جنسي به‌درستي استفاده شود، در برابر انتقال ويروس  HIV بسيار كارآمد است. در مطالعه‌اي در اروپا بر روي تعدادي از زوج‌هايي كه يكي از شركاي جنسي آلوده و ديگري سالم بود، مشخص شد از بين  123  زوجي كه از كاندوم استفاده مي‌كردند، هيچ‌كدام از شركاي جنسي سالم آلوده نشدند. اما در ميان  122  زوجي كه متناوب از كاندوم استفاده مي‌كردند، 12  شريك جنسي سالم آلوده شدند.

2. مادر آلوده ـ مادران آلوده به ويروس HIV  در صورت باردار شدن ممكن است، طي بارداري، هنگام زايمان يا بعد از زايمان، به‌ويژه از طريق شير دادن، ويروس را به كودك خود منتقل كنند. مادراني كه بعد از زايمان به ويروس ايدز آلوده مي‌شوند نيز، با احتمال  30  ‌درصد، از طريق شيردهي عفونت را به كودك خود انتقال مي‌دهند. در حدود  8  درصد از موارد انتقال ويروس HIV  در سراسر جهان از طريق مادر آلوده به كودك است.
به زنان آلوده به  HIV توصيه مي‌شود كه باردار نشوند و در صورت بارداري به آن خاتمه دهند. مصرف داروهاي ضد ويروس به ميزان زيادي از ابتلاي جنين پيشگيري مي‌كند و زن  HIV مثبت باردار بايد به روش سزارين زايمان كند و از تغذية نوزاد با شير خود خودداري كند.

3. خون و فرآورده‌هاي خوني آلوده ـ در حدود چهار درصد از حاملان ويروس در جهان، به علت دريافت خون يا فرآورده‌هاي خوني آلوده به اين ويروس، به ايدز مبتلا شده‌اند. البته هم‌اكنون، با كنترل دقيق نمونه‌هاي خون، انتقال از اين روش به ميزان قابل توجهي كاهش يافته است.

4. استفادة مشترك از لوازم تيز و برنده ـ وسايلي كه در سطح بدن خراش يا سوراخ ايجاد مي‌كنند، از قبيل ابزار حجامت و خالكوبي و ختنه و طب سوزني و تيغ سلماني، مسواك، وسايل سوراخ كردن گوش، تجهيزات دندانپزشكي، سرنگ و سرسوزن، ماشين اصلاح و اپي‌ليدي، اگر بدون ضد عفوني كامل مشتركاً استفاده شوند، ممكن است ويروس HIV  را منتقل كنند. طبق آمارهاي جهاني، 12  درصد از موارد انتقال ويروس HIV  از اين طريق است. هر وسيله‌اي كه به خون فرد آلوده آغشته شود، در صورت تماس با زخم و مايعات بدن فرد ديگر، ممكن است آلوده‌كننده باشد.
اما در اغلب روابط سالم اجتماعي احتمال انتقال ويروس  HIV وجود ندارد يا نزديك به صفر است. دكتر يگانه توضيح مي‌دهد: «براي انتقال ويروس  HIV از طريق مايعات بدن يك فرد به فردي ديگر، بايد در هر سانتي‌متر مكعب آن حداقل ده عدد ويروس فعال وجود داشته باشد. مقدار ويروس در بزاق دهان و اشك بسيار كم است؛ به‌علاوه، آنزيم‌هاي موجود در اين مايعات ويروس را نابود مي‌كند. بنابراين، بزاق نمي‌تواند در انتقال ايدز نقش داشته باشد، اما اگر تماس از راه دهان باعث خونريزي شود، امكان انتقال وجود دارد.»


خوردن غذاي آغشته به خون آلوده به ويروس HIV، نيش حشرات بخصوص نيش پشه، تماس‌هاي معمولي مانند دست دادن و در آغوش گرفتن و بوسيدن، سرفه و عطسه، استفاده از رختخواب مشترك، استفاده از ظروف غذاخوري مشترك، استفاده از تلفن عمومي، استخر و توالت عمومي، دست زدن به دستگيرة وسايل نقلية عمومي مانند اتوبوس يا تاكسي بيماري ايدز را منتقل نمي‌كند.
بهترين راه ضد عفوني كردن وسايل پزشكي استفاده از اتوكلاو است. الكل  70  درجه نيز براي ضد عفوني كردن به‌كار مي‌رود. اشيا بايد به مدت  15  دقيقه در الكل باقي بمانند. اما براي وسايل جراحي اين روش ضد عفوني كافي نيست و حتماً بايد اتوكلاو استفاده شود.
ويروس  HIV نسبت به حرارت بسيار حساس است و در برابر نور خورشيد غيرفعال مي‌شود. گزارش‌هاي مختصري در مورد پايداري اين ويروس در لختة خون به مدت شش روز وجود دارد.


اپيدمي ايدز
براساس تازه‌ترين آمار سازمان ملل متحد دربارة گسترش بيماري ايدز در جهان، هم‌اكنون نزديك به  38  ميليون نفر به ويروس  HIV آلوده‌اند. اين ويروس از زمان كشف تاكنون بيش از  20  ميليون قرباني داده است. همچنين اين تحقيق نشان مي‌دهد كه بيماري ايدز به‌‌سرعت در تمامي مناطق جهان در حال گسترش است. فقط در سال گذشتة ميلادي، نزديك به پنج ميليون نفر به بيماري ايدز مبتلا شده‌اند.
ميزان شيوع بيماري ايدز در مناطق جهان متفاوت است. ساكنان برخي از كشورها بيش از كشورهاي ديگر به ايدز مبتلا شده‌اند و در سطح يك كشور، حتي بين استان‌ها، تفاوت وجود دارد. اما سازمان ملل تعداد افراد آلوده به ويروس ايدز در قارة آسيا را در حدود  4/7  ميليون نفر اعلام كرده است. اعتقاد بر اين است كه در حدود نيم ميليون نفر از جمعيت قارة كهن در سال گذشته به علت ابتلا به ايدز جان خود را از دست ‌داده‌اند و  1/1  ميليون نفر به ويروس آن آلوده شده‌اند. در ميان مبتلايان سال گذشته، 3/0  درصد از زنان و  4/0  درصد از مردان در گروه سني  15  تا  24  سال قرار دارند. جالب آنكه ميزان آلودگي مردم به ويروس  HIV در دو كشور پرجمعيت جهان يعني چين و هند بسيار كم است.
در ايران، براساس آخرين آمار وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشكي، تعداد افراد آلوده به  HIV، تا ابتداي تير  1383، 7108  نفر بوده است. از اين تعداد، 6761  نفر  (1/95  درصد) مرد و  347  نفر  (9/4  درصد) زن‌اند.
از تعداد  6761  نفر، 11  پسر و  13  دختر زير  4  سال (در مجموع، 5/0  درصد كل افراد آلوده) همچنين  15  مرد و  4  زن بالاي  65  سال (به ترتيب  3/0  درصد و  4/1  درصد) به اين ويروس آلوده‌اند.
براساس همين نمونه ‌گيري، بيشترين موارد آلودگي به  HIV در ردة سني  25  تا  34  سال است. به نحوي كه  1913  مرد آلوده و مبتلا  (3/42  درصد) و  94  زن آلوده و مبتلا به ايدز  (6/33  درصد) در اين ردة سني گزارش شده‌اند.
بر طبق گزارش وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشكي، بيشترين راه انتقال اين بيماري در كشور اعتياد تزريقي است كه  4107  نفر  (8/57  درصد) از اين طريق مبتلا شده‌اند. پس از آن، 2292  نفر  (2/32  درصد) به شيوه‌هاي نامشخص، 476  نفر  (7/6  درصد) از راه جنسي و  201  نفر  (8/2  درصد) از طريق خون و فرآورده‌هاي خوني به اين بيماري مبتلا شده‌اند. در  32  مورد  (5/0  درصد) نيز انتقال از طريق مادر بوده است.
وزارت بهداشت تعداد موارد فوت‌شده بر اثر بيماري ايدز را تاكنون  771  نفر اعلام كرده است كه از اين جمعيت، 741  نفر مرد و  30  نفر زن بوده‌اند.
اما آمارهاي اعلام‌شده و رسمي موجود دربارة بيماري ايدز تعداد كمي از جمعيت واقعي افراد آلوده به ويروس  HIV را شامل مي‌شود. دكتر محمدمهدي گويا، معاون وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشكي و كارشناس مسائل ايدز، پس از انتشار گزارش اخير سازمان ملل متحد دربارة وضع ايدز در جهان، در گفت‌وگو با يكي از جرايد روز، تعداد افراد آلوده به ويروس اين بيماري را در ايران  30  تا  35  هزار نفر اعلام كرده است.

[Zohreh Gholami]

(بخش هشتم)


ايدز و رفتارهاي پرخطر
دكتر مسعود پزشكيان، وزير بهداشت، درمان و آموزش پزشكي، گروه‌هاي پرخطر را شامل زنان روسپي، معتادان، جوانان با رفتارهاي كنترل‌نشده، ساكنان پادگان‌ها، رانندگان ترانزيت و افراد بيكار مي‌داند و مي‌گويد: «شناسايي اين افراد يكي از محورهاي استراتژي وزارت بهداشت در كنترل بيماري ايدز است. براي رسيدن به اين هدف، سازمان جهاني بهداشت، طي پنج سال، 15  ميليون دلار براي پيشبرد مراحل اين برنامه به وزارت بهداشت پرداخت خواهد كرد.»

اولين مورد ابتلا به بيماري ايدز در  1364  گزارش شد. كودك  6  سالة هموفيلي با استفاده از فرآورده‌هاي خوني آلودة وارداتي سازمان انتقال خون به اين بيماري مبتلا شده بود. مدتي بعد، در زندان‌هاي كرمان و جيرفت، همزمان ايدز شايع و به زندان‌هاي شهرهاي ديگر هم كشيده شد. پس از آن، ايدز در ميان معتادان تزريقي، زنان خياباني و تعدادي از پرسنل مراكز درماني گسترش يافت.

استفاده از يك سرنگ براي چند معتاد و انجام اعمال جنسي ناسالم و خلاف عرف دو عامل اصلي شيوع ايدز در ميان زندانيان است. جرم‌هايي كه افراد زنداني مرتكب شده‌اند اغلب همان رفتارهاي پرخطري است كه فرد را در معرض ابتلا به بيماري‌هايي نظير ايدز و هپاتيت قرار مي‌دهد. از سويي ديگر، محيط زندان براي بسياري از افراد نخستين فرصت زندگي براي آشنايي با اعمال خلافي نظير اعتياد و بي‌بندوباري جنسي است. به‌هرحال، با وجود تمام ممنوعيت‌ها و مراقبت‌ها، رفتارهاي پرخطري، چون استفاده از سرنگ مشترك در معتادان تزريقي، خالكوبي، روابط جنسي ناسالم و نامتعارف، در ميان زندانيان بسيار شايع است. زندانيان معتاد در اثر پيامدهاي رواني استفاده از مواد مخدر يا در ازاي دريافت پول يا دارو تن به روابط جنسي نامشروع مي‌دهند. از سويي ديگر، در دسترس نبودن وسيلة مناسب براي تزريق مواد مخدر معتادان را مجبور مي‌كند از هر وسيله و شيوه‌اي براي رساندن مواد به بدن خود استفاده كنند. در برخي از زندان‌ها، استفادة  15  تا  20  معتاد از يك سرنگ آلودة مشترك گزارش شده است، حتي استفاده از وسايلي نظير مغز خودكار و سر سرم نيز براي تزريق شايع است.

اما ديوار بلند زندان نمي‌تواند براي مدتي طولاني زندانيان را جدا از جامعه نگه دارد. بسياري از زندانيان دوره‌هاي حبس كوتاه‌مدت دارند و برخي ديگر در دوران مرخصي يا پس از آزادي به جامعه برمي‌گردند. براساس تحقيقي كه در كشور امريكا انجام شده است، 51  درصد از زندانيان در  12  ساعت اول پس از آزادي يك رابطة جنسي داشته‌اند و  11  درصد از آنان در نخستين روز آزادي به تزريق مواد مخدر روي آورده‌اند.

دكتر پرويز افشار، مديركل بهداشت و درمان زندان‌هاي كشور، در مصاحبه‌اي مطبوعاتي در اواخر سال گذشته اعلام كرده است: «پس از اثبات بيماري ايدز در فرد زنداني، وي همانند ساير زندانيان در بندهاي عمومي زندان نگهداري مي‌شود و هيچ‌گونه جداسازي صورت نمي‌گيرد. به‌علاوه، آماري در خصوص تعداد مبتلايان به ايدز در زندان‌ها وجود ندارد.»

اما دكتر مينو محرز، متخصص بيماري‌هاي عفوني، آمارهاي موجود دربارة ميزان شيوع ايدز در ميان گروه‌هاي پرخطر را مشكوك مي‌داند و مي‌گويد: «ما به افرادي كه از طريق تماس جنسي ايدز مي‌گيرند دسترسي نداريم و اين افراد در جامعه پخش‌اند. آنها وجود دارند و ما وجودشان را انكار نمي‌كنيم. اكثر افرادي كه ما كشف كرده‌ايم معتادان زنداني بوده‌اند، اما برخي شواهد نشان مي‌دهد كه ميزان ابتلا به بيماري ايدز ناشي از تماس‌هاي جنسي در كشور ما در حال افزايش است. امكان انتقال بيماري ايدز از طريق سرنگ مشترك در افراد معتاد نزديك به صددرصد است، درحالي‌كه در تماس جنسي امكان انتقال يك‌دهم يا يك درصد در هر بار است. اما وقتي اين عمل زياد تكرار شود، امكان ابتلا هم بيشتر مي‌شود. بنابراين آنچه براساس آمارهاي ثبت‌شده به‌دست مي‌آيد، غالب بودن انتقال بيماري از طريق استفاده از سرنگ مشترك در ميان معتادان است.»

به‌جا آوردن آداب سنتي‌اي نظير خالكوبي‌هاي ويژه، برادرخواندگي از طريق انتقال خون، ختنة سنتي، بريدن بند ناف به طريق سنتي و حجامت سنتي به‌طور غيربهداشتي، و نيز تعدد زوجات، بزهكاري، بارداري زودهنگام، روابط نامشروع خشونت با زنان و دختران از جمله رفتارهاي پرخطر در گسترش بيماري ايدز است.

متأسفانه رفتارهايي نظير خالكوبي و حجامت مورد علاقة برخي از معتادان تزريقي است و انجام غيربهداشتي اين قبيل اقدامات سرعت انتقال و گسترش ويروس  HIV را افزايش مي‌دهد.

دكتر رضا ملك‌زاده، وزير سابق بهداشت، درمان و آموزش پزشكي، دربارة انجام غيربهداشتي اين اقدامات هشدار مي‌دهد و مي‌گويد: «نبايد ادعاي هر شخص يا مركزي را مبني بر انجام حجامت بهداشتي پذيرفت، مگر اينكه مورد تأييد وزارت بهداشت و معاونت سلامت باشد.»

آمار مبتلايان به بيماري ايدز به تفكيك استان در وزارت بهداشت محرمانه تلقي مي‌شود. زيرا اين ارقام ممكن است باعث ايجاد وحشت كاذب در استان‌هايي كه اين بيماري در آنها بسيار شايع است و نيز اطمينان كاذب در بقية مناطق شود. اما مردم هنوز هشداري را كه مسئولان استان سيستان و بلوچستان در مورد شيوع بالاي  HIV در اين استان داده‌اند از ياد نبرده‌اند. بسياري از مردان ساكن اين استان‌ها براي پيدا كردن كار به كشورهاي اطراف مهاجرت كرده‌اند و، در بازگشت، ويروس  HIV را براي همسران خود به سوغات آورده‌اند. به‌ علت طولاني بودن زمان دوري شخص مهاجر از خانواده، امكان اقدام به رفتارهاي پرخطر وجود دارد. بنابراين در تمام نقاط دنيا جمعيت‌هاي مهاجر جمعيت‌هاي پرخطري از نظر ابتلا به ايدز تلقي مي‌شوند.

در مرزهاي شمالي ايران نيز ورود هفتگي نزديك به يك هزار دختر و زن روسي، به منظور فروش و عرضة كالا در  35  كيلومتري آستارا، در انتقال ويروس بي‌تأثير نيست. در بقية بندرهاي تجاري استان گلستان هم اين خطر وجود دارد.
به گفتة دكتر بهرام يگانه، وزارت بهداشت براي جلوگيري از انتقال ايدز از مرزهاي شمالي، كيف‌هاي بهداشتي تهيه كرد. در داخل اين كيف‌ها صابون، مسواك، خميردندان، نخ دندان، و كاندوم به همراه راهنماي استفاده قرار داد. كيف‌هاي بهداشتي در ميان افرادي كه در مرز ايران و جمهوري‌هاي تازه استقلال‌يافتة شمالي تردد مي‌كردند رايگان توزيع شد. اما هنوز برنامة مدون و سازمان‌يافته‌اي براي جلوگيري از گسترش ويروس ايدز در ميان زنان روسپي و مشتريان آنها وجود ندارد. دكتر مسعود پزشكيان مي‌گويد: «ما به‌دليل مسائل اعتقادي و فرهنگي نمي‌توانيم در اين مورد به‌طور رسمي و علني فعاليت كنيم. درحال‌حاضر همكاران دانشگاه‌هاي علوم پزشكي در حال شناسايي گروه‌هاي با رفتار پرخطر هستند تا بتوانيم نسبت به آگاهي، آموزش، پيشگيري و درمان آنها اقدام كنيم. وزارت بهداشت با تأمين داروي رايگان، وسايل پيشگيري و توسعة بحث آموزش از گروه‌هاي دانشگاهي حمايت مي‌كند.»


زنان، قربانيان خاموش
از  1985  تاكنون، آمار زنان بزرگسال مبتلا به ايدز از  35  درصد كل تعداد مبتلايان به  48  درصد افزايش داشته است. همچنين، 60  درصد از مبتلايان به ايدز  15  تا  24  سال را زنان تشكيل مي‌دهند.

كوفي عنان، دبيركل سازمان ملل متحد، در پيام خود به‌مناسبت روز جهاني زن، در  8  مارس  2004  ميلادي برابر با  18  اسفند  1382، بر نقش حياتي زنان در مبارزه با اپيدمي جهاني ايدز تأكيد كرده است. در سال‌هاي نخستين كشف بيماري ايدز، گروه زيادي از محققان و جامعه‌شناسان گمان مي‌كردند كه ايدز بيماري‌اي است كه عمدتاً مردان را مبتلا مي‌كند. در يك دهة گذشته، آمارها نشان داد كه زنان كمتر تحت تأثير اين بيماري بوده‌اند. اما امروزه زنان بار مخرب اين اپيدمي را به‌دوش مي‌كشند.
ميزان آلودگي زنان جوان افريقايي به‌مراتب بيشتر از مردان جوان است. در سراسر جهان، حداقل نيمي از افرادي كه به‌تازگي به اين بيماري مبتلا مي‌شوند زن‌اند و، در ميان افراد كمتر از  24  سال، دختران و زنان جوان نزديك به دوسوم افراد حامل ويروس را تشكيل مي‌دهند.
اگر اين ميزان آلودگي ادامه پيدا كند، به‌زودي اكثر افراد آلوده به بيماري ايدز را در جهان زنان تشكيل خواهند داد.

كوفي عنان در بخشي از پيام خود گفت: «زنان فقير به‌دليل ابتلا به ايدز كم‌كم امنيت اقتصادي خود را بيش از پيش از دست‌ مي‌دهند و غالباً از حقوق مربوط به مسكن، مايملك، ارث و حتي خدمات بهداشتي مناسب محروم مي‌شوند. در مناطق روستايي، ايدز موجب از بين‌ رفتن نظام‌هايي شده است كه طي قرن‌ها، در زمان قحطي و خشكسالي، به زنان براي حل مشكلاتي نظير تغذية خانواده‌هايشان كمك مي‌كرد. در نتيجه اين امر باعث ازهم‌پاشيدگي خانواده‌ها، مهاجرت و نهايتاً افزايش خطر آلودگي به ويروس HIV  شده است. ايدز دختران را به علت مراقبت از اقوام بيمار، كمك براي حمايت از خانواده يا فرار از خانه مجبور به ترك تحصيل مي‌كند. در نتيجه آنان بيشتر به ژرفاي فقر سقوط مي‌كنند. فرزندان آنان كمتر شانس رفتن به مدرسه دارند و امكان اينكه بيشتر به اين بيماري آلوده شوند وجود دارد. بنابراين جامعه چندين برابر هزينة بيشتري براي تأثير مخرب ايدز بر زنان مي‌پردازد.»

در مقايسه با مردان، زنان كمتر داراي شريك جنسي خارج از ازدواج هستند و زنان كمتر از مردان مواد مخدر تزريق مي‌كنند، پس چرا آسيب‌پذيري زنان در برابر بيماري ايدز بيشتر است؟
كوفي عنان اين عوامل را برمي‌شمارد: «فقر، تجاوز، خشونت، نبود اطلاعات، اجبار ازدواج با مردان مسن و مرداني كه چندين شريك جنسي دارند.»

دكتر ميترا معتمدي‌هروي، رئيس ادارة ايدز وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشكي، پيش‌بيني مي‌كند كه در آينده با افزايش تعداد مبتلايان زن در مقايسه با مبتلايان مرد در كشور روبه‌رو خواهيم شد. او مي‌گويد: «در كشور ايران، درحال‌حاضر نسبت مبتلايان زن و مرد، در مقايسه با گذشته، تغيير محسوسي نداشته است و همچنان مردان  95  درصد مبتلايان را تشكيل مي‌دهند. ولي در آينده به سمت تغيير اين نسبت‌ها و افزايش شمار زنان مبتلا به ايدز حركت خواهيم كرد.»

متأسفانه در  70  درصد از زنان آلوده به ويروس  HIV در ايران، انتقال از طريق تماس جنسي با همسر آلوده صورت گرفته است.
دكتر معتمدي‌هروي مي‌گويد: «زنان، به‌ علت وضعيت فيزيولوژيكي و اجتماعي، نسبت به ويروس ايدز آسيب‌پذيرتر از مردان‌اند. بنابراين، انتظار مي‌رود تعداد زنان مبتلا به بيماري ايدز در كشور افزايش يابد.»

اولين زن آلوده به ويروس  HIV در ايران در  1368  شناسايي شد. اين زن يك سال بعد جان سپرد. در مردان ايراني، شايع‌ترين شيوة آلودگي به ويروس ايدز استفاده از سوزن و سرنگ آلوده هنگام تزريق مواد مخدر است، درحالي‌كه بيشتر زنان مبتلا به ايدز از طريق رابطة جنسي ناسالم آلوده شده‌اند. همان‌طور كه گفته شد، زنان  5  درصد از جمعيت آلوده به ويروس  HIV كشورمان را تشكيل مي‌دهند كه  46  درصد از اين تعداد متأهل‌اند. نكتة قابل تأمل در آمارها اين است كه احتمال انتقال ويروس از مرد به زن  20  برابر بيشتر از احتمال انتقال آن از زن به مرد است.

[Zohreh Gholami]

(بخش نهم)


ايدز و محروميت از حقوق اجتماعي
بدنامي بيماري ايدز باعث پايمال شدن حقوق اجتماعي افراد آلوده به ويروس مي‌شود. افراد جامعه فرد آلوده را طرد مي‌كنند و در نتيجه او از فعاليت‌هاي اجتماعي و اشتغال محروم مي‌ماند. به او حتي در مراكز ارائة خدمات بهداشتي و درماني نيز بي‌توجهي مي‌شود. بنابراين ايدز، به همان اندازه كه يك مشكل بهداشتي است، معضل اجتماعي نيز هست. ايدز ارتباط تنگاتنگي با مصرف مواد مخدر، همجنس‌گرايي و فحشا دارد كه، در تضاد با ارزش‌هاي مذهبي، اجتماعي و فرهنگي بسياري از جوامع، بيماران نه به‌عنوان افرادي دردمند كه افرادي خاطي و گناهكار در اذهان عمومي محاكمه مي‌شوند. همسران و فرزندان چنين اشخاصي نيز در معرض اتهام‌اند و رفتار تبعيض‌آميزي با آنها مي‌شود. اينها همه پيامد ناآگاهي مردم از بيماري ايدز است. با وجود تلاش فراوان مراكز بهداشتي و درماني براي آگاه‌سازي مردم در مورد راه‌هاي انتقال ايدز، متأسفانه سوء‌تفاهم‌ها هنوز وجود دارد. ايدز قرنطينه ندارد و از طريق فعاليت‌هاي روزمره منتقل نمي‌شود. بنابراين اينكه خانوادة بيمار مبتلا به ايدز، او را در اوج درد و احساس نياز، طرد مي‌كنند بسيار غم‌انگيز است.

برخوردهاي غلط افراد جامعه با مبتلايان به ايدز آنها را وادار به مخفي‌سازي بيماري مي‌كند. در نتيجه، اطلاعات لازم در زمينة راه‌هاي انتقال و پيشرفت بيماري در اختيار وي قرار نخواهد گرفت. ايدز بيماري جوانان است. يك جوان موفق ناگهان تمام حقوق اجتماعي خود را از دست‌ مي‌دهد و از كسب درآمد براي امرار معاش خود و خانواده محروم مي‌ماند. نتيجة چنين روندي فقر و ناتواني است كه گريبانگير او و اعضاي خانواده‌اش مي‌‌شود. از دست ‌دادن شغل و محروميت از حق استخدام مبتلايان به ايدز را از زندگي طبيعي باز داشته است، از اين رو، سازمان بين‌المللي كار حقوق زير را براي كاركنان در نظر گرفته است: 1. كارفرمايان پيش از استخدام افراد يا در حين اشتغال آنها نبايد از افراد آزمايش HIV  بخواهند؛  2. وضعيت افراد از نظر ابتلا داشتن يا ابتلا نداشتن به ايدز نبايد ملاك استخدام يا اشتغال آنان قرار گيرد و كاركنان مبتلا به ايدز موظف به افشاي جواب آزمايش HIV  مثبت خود نيستند.

حتي كاركنان مراكز بهداشتي و درماني و متخصصان رشته‌هاي علوم پزشكي نيز با مبتلايان به ايدز رفتار تبعيض‌آميزي دارند. اجتناب از ارائة خدمات، ايزوله ‌كردن بي‌مورد، بي‌حرمتي و بي‌توجهي از جملة اين رفتارهاست.
رئيس ادارة ايدز وزارت بهداشت از وجود بخشنامه‌اي خبر مي‌دهد كه مراكز درماني و گروه پزشكي را ملزم به پذيرش افراد آلوده به ويروس ايدز و ارائة خدمات پزشكي به آنها مي‌كند. او مي‌گويد: «بخش‌نامه‌ها به‌تنهايي بي‌فايده‌اند. شايد در اين زمينه به قوانيني احتياج داريم. هرچند به‌نظر مي‌رسد تدوين قانون هم به‌تنهايي نمي‌تواند مشكلات را برطرف كند. متأسفانه به‌كرات شاهد برخوردهاي ناشايست با مبتلايان به ايدز يا اجتناب از ارائة خدمات پزشكي و دندانپزشكي همكاران هستيم.»

اما مظلوم‌ترين قربانيان ايدز كودكان‌اند. كودكي كه از مادر آلوده متولد شده از حمايت والدين و اجتماع محروم مي‌ماند. گاه اين كودكان مسئوليت‌هايي نظير مراقبت از والدين بيمار و كسب درآمد براي خانواده را بر عهده دارند. برخورداري از حق آموزش و تحصيل در مراكز عمومي از جمله نيازهاي اولية كودكان بيمار محسوب مي‌شود كه در بسياري از كشورها از آن محروم‌اند. بر طبق اعلامية حقوق بشر، محروم كردن يك كودك از آموزش و تحصيل به‌ علت ابتلاي وي به بيماري ايدز تجاوز به حقوق اولية بشر است.
دكتر صادق راشد، مدير منطقه‌اي يونيسف در جنوب آسيا، اعلام كرده است: «پنج ميليون كودك در هشت كشور جنوب آسيا مبتلا به ايدز هستند بدون آنكه بدانند چرا.» وي رهبران مذهبي سرشناس پنج دين بزرگ الهي را فرامي‌خواند تا با كمك هم به جنگ همه‌جانبه با اين بحران خانمان‌سوز بروند.


آموزش، تنها راه پيشگيري
وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشكي كلينيك‌هاي مثلثي راه‌اندازي كرده است. سه رأس مثلث نمادين فعاليت‌هاي اين كلينيك‌ها شامل مشاوره و درمان اعتياد، مشاوره و درمان ايدز، مشاوره و درمان بيماري‌هاي آميزشي به غير از ايدز است. در بخش مشاوره و درمان ايدز، هدف طولاني كردن مرحلة كمون بيماري ايدز است. درمان ايدز بسيار پرهزينه است. افرادي كه در مرحلة فعال بيماري ايدز هستند سالانه به داروهايي با قيمت تخميني شش ميليون تومان نياز دارند كه تمام اين هزينه را وزارت بهداشت و درمان مي‌پردازد.
كلينيك‌هاي مثلثي با حفظ كلية اصول رازداري و تنها با ارائة يك كُد به بيمار مبتلا به ايدز و بدون دريافت اطلاعات شخصي به اين بيماران كمك مي‌كنند.
دكتر مينو محرز فعاليت اين كلينيك‌هاي مثلثي را تشريح مي‌كند: «اولين كلينيك مثلثي در كرمانشاه تأسيس شد كه بعدها بهترين مركز مشاوره شناخته شد. بيماران به مكان‌هايي احتياج دارند كه پاسخگوي آنها باشد. كلينيك‌ها ابتدا در سه نقطة كشور تأسيس شدند، به همين علت، به آنها كلينيك‌هاي مثلثي گفته مي‌شود. درحال‌حاضر اين كلينيك‌ها در اكثر نقاط كشور تأسيس شده‌اند. پزشكاني كه در اين كلينيك‌ها فعاليت مي‌كنند بيماران را معاينه مي‌كنند و كارهاي اوليه مانند واكسيناسيون و آزمايش‌هاي تشخيصي را براي آنان انجام مي‌دهند. همچنين به آنها مشاوره مي‌دهند.»

اما به گفتة دكتر محبوبه حاج ‌عبدالباقي، رئيس بخش عفوني بيمارستان امام‌خميني، اطلاعات بيماران مبتلا به ايدز دربارة اين بيماري بسيار كم است. حال آنكه آموزش مهم‌ترين و مؤثرترين راه جلوگيري از انتقال اين بيماري است. وي مي‌گويد: «بايد برخوردها در سطح جامعه به‌گونه‌اي باشد كه صحبت از اين مسائل و بيان مشكلات امري عادي تلقي شود. همچنين، بايد به جوانان، كه گروه در معرض خطر ابتلا به بيماري ايدز هستند، راه‌هاي محفوظ ماندن از خطر را آموزش دهيم.»

به گفتة دكتر حسين حاتمي، متخصص بيماري‌هاي عفوني و گرمسيري، اساسي‌ترين راه براي كنترل ايدز مبارزه با نابساماني‌هاي اجتماعي و فقر فرهنگي است. او پيشنهاد مي‌كند: «مسئولان بهداشت مدارس بايد به نوجوانان بياموزند كه اعتياد تزريقي، داشتن شركاي جنسي متعدد و رفتارهاي مخاطره‌آميزي كه منجر به زنداني شدن مي‌شود خطر ابتلا به ايدز را افزايش مي‌دهد.»

برخي منابع خبري به نقل از وزارت بهداشت تعداد مبتلايان كمتر از  19  سال را در كشور  140  نفر اعلام كرده‌اند. اين آمار نگران‌كننده لزوم توجه به آموزش دانش‌آموزان و نوجوانان را نشان مي‌دهد.
در اواخر سال گذشته، علي زرافشان، مديركل دفتر تأليف و برنامه‌ريزي كتب درسي وزارت آموزش و پرورش، در گفت‌وگو با رسانه‌هاي داخلي، از توزيع حدود دو ميليون جزوة آموزشي «پيشگيري از ايدز» در دبيرستان‌هاي سراسر كشور خبر داد. دبيران زيست‌شناسي مقطع اول دبيرستان ملزم به گذراندن دوره‌هاي آموزشي ويژه‌اي براي آموزش دانش‌آموزان شدند و تدريس جزوة «پيشگيري از ايدز» به‌عنوان فصلي از كتاب درس زيست‌شناسي اجباري شد. در اين جزوه، كه به زباني ساده نوشته شده، دانش‌آموزان با ويروس ايدز، راه‌هاي انتقال بيماري و نحوة مقابله با آن آشنا مي‌شوند. با اجراي اين برنامة آزمايشي، در سال تحصيلي جاري طرح مشابهي به شكل گسترده‌تر در مدارس كشور اجرا خواهد شد.

اما هنوز فقدان آموزش به نحو چشمگيري در گروه‌هاي مختلف اجتماعي به چشم مي‌خورد و فقط  23  مركز مشاورة بيماري‌هاي رفتاري براي آموزش و مشاورة بيماران ايدز در ايران وجود دارد.

در اين ميان، رسانه‌هاي ديداري، شنيداري و نوشتاري نقش بسيار مهمي در آگاه‌سازي مردم و پيشگيري از بيماري ايدز دارند. در كشورهاي اروپايي، ساخت فيلم‌هاي مستند آموزشي ايدز به‌ويژه براي جوانان تجربه‌اي موفق در آگاه‌سازي عمومي بوده است. جوانان تمايل زيادي به شنيدن نصيحت ندارند. با ساخت فيلم‌هاي آموزشي مي‌توان ابعاد اين بيماري را به تصوير كشيد و راه‌هاي پيشگيري را آموزش داد. ساخت فيلم مستند داستاني  75  دقيقه‌اي به نام متولد ايدز، به‌كارگرداني عليرضا رزازي‌فر، از جملة اين تلاش‌هاست. اين فيلم كه با ساختاري دراماتيك بيماري ايدز و زندگي بيماران مبتلا را به تصوير مي‌كشد زير نظر كارشناسان و متخصصان نامداري نظير دكتر مينو محرز، دكتر رسولي‌نژاد و دكتر ستايش تهيه شده است.

[Zohreh Gholami]

(بخش دهم)


تجربة جهاني مقابله با ايدز نشان داده است كه وزارت بهداشت نمي‌تواند به‌تنهايي اين وظيفة سنگين را بر عهده گيرد و دخالت نيروهاي مردمي بدون ترديد اجتناب‌ناپذير است.
در ايران نيز مانند ساير كشورهاي جهان نقش سازمان‌هاي غيردولتي در فعاليت‌هاي ضد ايدز روزبه‌روز پررنگ‌تر مي‌شود.
دكتر صديقه ضيائي، رئيس مؤسسة تحقيقات، بازتواني و بهبود زندگي زنان، در كارگاه آموزشي مشاوره در ايدز، كه اواخر تيرماه سال جاري به‌همت مركز امور مشاركت زنان نهاد رياست‌جمهوري و مؤسسة تحقيقات، بازتواني و بهبود زندگي زنان برگزار شد، نقش سازمان‌هاي غيردولتي در كنترل بيماري ايدز را بسيار مفيد دانست و گفت: «عوامل ملي و مذهبي هر جامعه در ميزان گسترش بيماري ايدز و نوع برخورد آنان با اين بيماري مؤثرند. نهادهاي مدني كه از دل جامعه برخاسته‌اند، با آگاهي از وضعيت بومي و فرهنگي هر كشور، در مسير پيشبرد برنامه‌هاي جهاني كنترل و مبارزه با ايدز فعاليت مي‌كنند. سازمان‌هاي غيردولتي خود جمعي را به‌كار مي‌گيرند و همكاري‌هاي منطقه‌اي را جذب مي‌كنند. در اين ميان سازمان‌هاي زنان با توانمندسازي و آموزش زنان آنان را با راه‌هاي پيشگيري از ايدز آشنا مي‌كنند و وسايل لازم براي اين كار را به‌آساني در اختيار داوطلبان قرار مي‌دهند. همچنين، اين سازمان‌ها، با تلاش براي رفع تبعيض‌هاي جنسيتي، عرصه را براي فعاليت زنان براي مبارزه با ايدز فراهم مي‌كنند، زيرا در جوامعي كه خشونت جنسي نسبت به زنان وجود دارد، زنان بيشتر از مردان قرباني ايدز مي‌شوند.»

عملي كردن شعار «هر نوع رابطة جنسي خارج از چارچوب ازدواج ممنوع» از ديگر راه‌هاي كنترل بيماري ايدز است. بايد به افراد جامعه تعليم داد كه، در يك زندگي زناشويي طولاني، درصورتي‌كه زوج جنسي نسبت به هم وفادار باشند و خود را به رعايت اصول اخلاقي ملزم كنند، خطر انتقال ويروس ايدز از طريق تماس‌هاي جنسي آنها را تهديد نخواهد كرد. اما هرگونه رابطة جنسي خارج از اين چارچوب مشكوك و پرخطر است.


آزمايش ايدز قبل از ازدواج
براساس آمارهاي جهاني، از هر  10  نفر آلوده به ويروس ايدز در جهان، 9  نفر از ناقل بودن خود بي‌اطلاع‌اند. بنابراين پيشنهاد معاونت اجتماعي سازمان بهزيستي مبني بر اجباري كردن آزمايش ايدز پيش از ازدواج بي‌جا نيست. اما از آنجا كه صحبت دربارة بيماري ايدز در ايران هنوز تابوست، مسئولان دربارة اجباري كردن اين آزمون اختلاف‌ نظر دارند. وزارت بهداشت، كميتة مبارزه با ايدز و سازمان انتقال خون به‌شدت با اين اقدام مخالفت كرده‌اند و اين كار را فاقد ارزش علمي و اجتماعي مي‌دانند.

دكتر گويا، رئيس مركز مديريت بيماري‌هاي وزارت بهداشت، مي‌گويد: «تست قبل از ازدواج ايدز در هيچ‌ جاي دنيا انجام نمي‌شود. ما بايد سطح آموزش همگاني را به‌حدي برسانيم كه افراد با سابقة رفتارهاي پرخطر داوطلبانه براي آزمايش ايدز مراجعه كنند.»

گروهي از مخالفان هزينة سنگين اين قبيل آزمون‌ها را علت مخالفت خود ذكر مي‌كنند و گروهي ديگر بار رواني تحميل‌شده بر زوج‌ها را. اما شايد با رايگان كردن آزمايش ايدز قبل از ازدواج و محرمانه نگه‌ داشتن نتايج بتوان از بار رواني اين اقدام كاست.
گاه براي تشخيص قطعي ايدز، انجام سه نوبت آزمايش جداگانه لازم است، زيرا اين آزمون موارد مثبت و منفي كاذب زيادي دارد. از زماني كه ويروس وارد بدن فرد مي‌شود تا هنگامي كه نتيجة آزمون مثبت شود فاصله وجود دارد. ممكن است اين فاصله شش هفته تا شش ماه باشد. در موارد نادر، اين زمان تا حدود شانزده ماه است. به اين مرحله، مرحلة پنجره مي‌گويند. در مرحلة پنجره، فرد آلوده و آلوده‌كننده است، ولي نتيجة آزمايش او به‌طور كاذب منفي مي‌شود. بنابراين داشتن يك تست منفي به معناي آلوده نبودن به ويروس  HIV نيست. اين روند ممكن است يك سال طول بكشد. در اين صورت خانواده‌ها بايد تا زمان مشخص شدن نتيجة قطعي در انتظار بمانند.

درحال‌حاضر انجام آزمون‌هاي تشخيصي براي تالاسمي و بيماري‌هاي آميزشي و نيز اعتياد به مواد مخدر براي ازدواج ضروري است و زوج‌هاي جوان بايد براي ازدواج قانوني نتيجة اين آزمايش‌ها را به دفتر ثبت ازدواج ارائه دهند. اما انجام آزمايش تشخيص ايدز براي ازدواج اجباري نيست و زوجين مي‌توانند داوطلبانه با تقبل هزينه‌ها اين آزمون را انجام دهند.