[Zohreh Gholami]

حصیربافی از دیروز تا امروز

حصیربافی یا بافت بوریا بی گمان یکی از قدیمی ترین صنایع دستی و شاید کهن ترین آنها باشد نمونه های بدست آمده در بین النهرین و آفریقا گواه آن است که حصیربافی و سبدبافی، منشاء نه فقط نساجی بلکه سفالگری یا کوزه گری نیز بوده است.

پروفسور آرثر آپهام پوپ معتقد است که نخستین زیراندازهای بشری از نی و گیاهانی که در باتلاق های سفلای بین النهرین روئیده، تهیه شده و بهم انداختن ساق گیاهان و در آوردن بافته ای «حصیر» مانند اولین قدم در دستیابی انسان به شیوه های تولید قالی بوده است از این رو با قاطعیت می توان اظهار کرد که نخستین زیراندازهای تهیه شده توسط انسان بافته های حصیری بوده و اولین سرپناه ها پس از رسیدگی در غارها و غارنشینی به کمک حصیر و نی پدید آمده است.


● مراکز تولید انواع محصولات:
امروزه در مناطق مختلف کشورمان بویژه مناطق شمال و جنوب آن هر کجا که دسترسی به برگ درخت خرما، ساقه گندم، نی و ترکه امکان پذیر باشد می توان نشانه هایی از حصیربافی و سبدبافی را یافت با این حال این صنعت در استان های سیستان و بلوچستان، خوزستان، کردستان، هرمزگان، بوشهر، خراسان، کرمان، یزد، فارس، مازندران، گیلان، آذربایجان شرقی و تهران از رونق بیشتری برخوردار است.
حال با توجه به تنوع مواد اولیه و روش بافت در سراسر کشور در این کارگاه آموزشی با چند نمونه از شیوه های بافت مناطق مختلف آشنا خواهیم شد.


● مواد اولیه مصرفی:
مواد اولیه حصیربافان نقاط مختلف ایران به نسبت تنوع محیط جغرافیایی کشور متنوع است و بیشتر عبارت است از برگ درخت خرما، ساقه های نی باتلاقی مناطق گرمسیری و سردسیری، ساقه گندم، ترکه بید و ... مواد پرداخت کننده عبارتنداز انواع روغن ها از جمله روغن جلاء.


● ابزار کار:
ابزار و وسایل مورد استفاده در حصیر بافی بسیار ساده و محدود نظیر داس، انواع کارد، اره، رنده، انبر دست، قیچی، سوزن، درفش، دفتین و سنگ نفت است.
این ابزار عمدتاً برای قطع گیاهان و پیراستن آنها به منظور آماده سازی مواد اولیه مورد استفاده قرار می گیرد و گاهی نیز حین تولید به عنوان وسیله کمکی امر ساخت را تسهیل می بخشد.


● طریقه تهیه مواد اولیه و شیوه بافت نی باتلاقی:
پس از رسیدن نی به قطر و طول مطلوب بوسیله داس از نزدیک ترین محل به ریشه قطع و پس از جدا کردن برگ هایش در قسمت بالای آن در جهت طولی شکافی با چاقو ایجاد می شود سپس به صورت انبوه روی هم قرار گرفته و کوبیده می شود تا به صورت نوارهایی با عرض های متفاوت در آید در مرحله بافت نوارهای حاصله در کنار یکدیگر قرار گرفته و بصورت سه تا زیر، سه تا رو بافته می شود و همانگونه که گفته شد حاصل کار بیشتر به مصرف حصیر زیرانداز، حصیر سقف و بدنه کپر می رسد.


● شیوه بافت چم بافی، مرواربافی و ترکه بافی:
شیوه کار چم بافی، مرواربافی و ترکه بافی به طور تقریبی مشابه یکدیگر و شبیه بافت شعاعی بامبو است به این طریق که بافندگان ابتدا ترکه های درخت را که ماده اولیه مورد مصرفشان است انتخاب و آن تعداد از ترکه هایی را که قابلیت تقسیم شدن به دو ، سه یا چهار قسمت را دارند ابتدا برش طولی داده و سپس از نظر اندازه به طول های مورد نیاز در آورده و در آب می خیسانند تا انعطاف پذیر و قابل استفاده شود.
درمرحله بافت تعدا چهار عدد از ترکه ها در کنار یکدیگر قرار گرفته و تعداد چهار یا پنج ترکه دیگر بصورت متقاطع روی آنها قرار می گیرد تا تشکیل یک ستاره هشت پر را بدهد آنگاه به وسیله ترکه های باریک تری مهار شده و بافنده با ترکه های نازک عمل بافت را به شیوه یکی از زیر، یکی از رو آغاز کرده و ترکه ها را بطور یک در میان از لابلای ترکه هایی که قبلاً بطور متقاطع روی یکدیگر قرار گرفته عبور می دهد و این کار را تا تکمیل قسمت کف شی که تولید آن مورد نظر است تعقیب می کند.
بعد از پایان کار بافت قسمت کف، در محلی که قرار است از آن جا به بعد لبه کار بافته شود عموماً صنعتگران به بافت حالت مارپیچی داده و کار را به شیوه قبلی ادامه می دهند و انتهای کار را نیز بصورت مارپیچ در آورده و سر ترکه هایی را که در واقع حالت تار کار را دارند به داخل قسمت مارپیچ خم می کنند.


● کاربرد حصیر:
حصیر از گذشته تا به امروز مصارف متنوع و گوناگونی چون کیف، سبد نان، زنبیل (ساک خرید)، سبد میوه، زیرانداز، پاراوان و کلاهک آباژور داشته است.


● روش نگهداری و شست و شوی حصیر:
حفاظت از حرارت و آتش، فشار، ضربه و اشیای نوک تیز و برنده برخی از راه های نگهداری است که البته این تولیدات با آب ولرم و شوینده های معمولی قابل شست و شو است.

بهشته نصیری راد   

جعبه متن

منبع: سایت سیمرغ